Đau ở phía ngón cái của cổ tay sau sinh, tăng khi bế con, nhấc con lên, cho bú, vắt khăn hay cầm điện thoại, là tình trạng khá thường gặp ở các mẹ bỉm. Một nguyên nhân hay được bác sĩ nghĩ đến là tình trạng viêm, kích thích các gân đi dọc phía ngón cái của cổ tay (thường gọi theo tên bác sĩ mô tả là bệnh De Quervain), do cổ tay và ngón cái phải làm việc lặp đi lặp lại ở tư thế bất lợi.
Thay đổi cách bế và cho bú để giữ cổ tay thẳng, dùng cẳng tay và thân người nhiều hơn, thường giúp giảm tải cho cổ tay. Đau kéo dài, tăng dần, sưng, hoặc kèm tê, yếu tay thì nên đi khám để bác sĩ xác định nguyên nhân và hướng xử trí. Bài viết không chẩn đoán, không kê thuốc hay liệu trình; các lựa chọn điều trị nếu cần là việc của bác sĩ.
Vì sao mẹ sau sinh hay bị đau cổ tay
Phía ngón cái của cổ tay có hai gân nhỏ chạy qua một đường hầm hẹp, giúp dang và duỗi ngón cái. Khi bế em bé, nhiều người có thói quen xoè rộng ngón cái, gập cổ tay và dùng bàn tay như một chiếc nĩa để nâng con dưới nách. Động tác này lặp lại hàng chục lần mỗi ngày: bế lên, đặt xuống, đỡ đầu khi cho bú, nâng con khi thay tã, khi tắm. Gân phải trượt liên tục trong đường hầm hẹp ở tư thế căng, dễ bị kích thích, đau.
Ngoài ra, giai đoạn mang thai và sau sinh có những thay đổi về nội tiết, giữ nước, làm các mô quanh gân có thể sưng nhẹ. Cộng với thiếu ngủ, ít thời gian nghỉ, mẹ thường dùng tay liên tục mà không để ý đến tư thế. Các tài liệu chỉnh hình ghi nhận tình trạng này hay gặp ở phụ nữ, đặc biệt trong năm đầu sau sinh, và ở cả người chăm trẻ khác như ông bà.
Cần nói rõ: đau cổ tay sau sinh không phải lúc nào cũng do gân. Mức độ cũng rất khác nhau, từ cảm giác mỏi nhẹ cuối ngày đến đau nhói khi chạm vào. Có thể là tê do chèn ép thần kinh ở ống cổ tay còn kéo dài từ thai kỳ, đau khớp ở gốc ngón cái, chấn thương nhỏ, hay nguyên nhân khác. Bác sĩ khám mới phân biệt được.
Biểu hiện thường được mô tả
Những đặc điểm sau hay được mô tả khi gân phía ngón cái bị kích thích. Bạn có thể dùng chúng để kể lại cho bác sĩ, không phải để tự kết luận:
- Đau ở mặt bên cổ tay, phía ngón cái, có khi lan lên cẳng tay hoặc xuống ngón cái.
- Đau tăng khi nhấc con lên dưới nách, khi đỡ đầu con, khi vắt khăn, mở nắp lọ, cầm điện thoại, xách túi.
- Có thể sưng nhẹ ở vùng đau; đôi khi có cảm giác vướng, lạo xạo khi cử động ngón cái.
- Cầm nắm yếu hơn vì đau, khó bóp, khó véo đồ vật nhỏ.
- Thường ở tay hay dùng để bế con, nhưng có thể cả hai tay.
Có những kiểu kiểm tra mà bác sĩ dùng khi khám cổ tay; không nên tự làm theo video để “thử” vì có thể gây đau thêm và cũng không thay được khám. Nếu đau kèm tê bì ngón tay, đó là một thông tin khác cần kể với bác sĩ.
Cách bế con giữ cổ tay thẳng
Thay đổi cách bế là việc có ích nhất mẹ tự làm được. Nguyên tắc chung là dùng cẳng tay và thân người, giữ cổ tay thẳng, không xoè ngón cái làm điểm đỡ:
- Khi nhấc con lên từ giường, nghiêng người lại gần, luồn cả hai lòng bàn tay và cẳng tay xuống dưới lưng và mông con, “xúc” con lên sát ngực, không nâng con dưới nách bằng ngón cái và ngón trỏ.
- Khi bế, để đầu con tựa vào khuỷu tay, cẳng tay đỡ dọc lưng con, tay kia đỡ mông; cổ tay giữ thẳng.
- Đổi bên bế thường xuyên, không bế mãi một tay.
- Khi con lớn hơn, bế con ngồi trên hông với cẳng tay đỡ mông, hoặc dùng địu, đai bế đúng cách theo hướng dẫn của nhà sản xuất để chia lực lên vai và lưng.
- Khi đặt con xuống, cúi người, gập gối, đưa con xuống bằng cả cẳng tay, không thả con bằng cổ tay gập.
- Ngồi xuống khi có thể, để con nằm trên đùi hoặc gối, giảm thời gian giữ con bằng tay trên không.
Ban đầu cách bế mới có thể thấy vụng; người nhà có thể giúp quan sát và nhắc. Với trẻ sơ sinh, luôn đỡ đầu và cổ con bằng khuỷu tay hoặc cẳng tay, không phải bằng bàn tay xoè. Nhờ ông bà, bố bé cùng tập để cả nhà bế con theo cách đỡ hại cổ tay hơn.
Một ngày chăm con, những lúc cổ tay chịu tải nhiều nhất
Thử nhìn lại một ngày bình thường để thấy cổ tay làm việc ở đâu. Sáng sớm bế con khỏi cũi: nếu cũi thấp, mẹ phải cúi và nâng con bằng hai bàn tay xoè dưới nách, đây là lúc cổ tay gập nhiều nhất. Các cữ bú: mỗi cữ mẹ giữ đầu con trên lòng bàn tay nhiều phút liền. Thay tã: một tay nhấc hai chân con lên bằng cách nắm cổ chân, cổ tay vừa gập vừa xoay. Tắm: đỡ gáy con bằng bàn tay ngửa trong nước ấm suốt lúc tắm. Tối dỗ con ngủ: bế đi lại, vỗ lưng, cổ tay giữ một tư thế rất lâu.
Mỗi thời điểm đó có cách giảm tải: nâng mặt nệm cũi hoặc ngồi xuống cạnh giường trước khi bế; kê gối cho mỗi cữ bú; khi thay tã, lăn nghiêng con thay vì nhấc hai chân lên cao; dùng tấm đỡ tắm để không phải đỡ gáy con bằng tay; dỗ ngủ bằng cách ngồi ghế có tay vịn, để con nằm dọc cẳng tay tựa lên tay vịn. Đánh dấu lúc nào trong ngày cổ tay đau nhất giúp biết nên thay đổi việc nào trước.
Cho con bú, bú bình và các việc hằng ngày
Dùng gối đỡ khi cho bú. Kê gối dưới con để nâng con lên ngang ngực, thay vì dùng tay đỡ đầu con suốt cữ bú. Cổ tay đỡ đầu con trong nhiều phút ở tư thế gập là thời điểm gân bị căng nhiều nhất.
Đổi tư thế cho bú. Luân phiên các tư thế mà bác sĩ, nữ hộ sinh hoặc chuyên viên tư vấn sữa mẹ hướng dẫn, như bế ngang, kẹp nách, nằm nghiêng, để không dồn tải vào một bên cổ tay.
Cầm bình sữa. Cầm bình bằng cả bàn tay, cổ tay thẳng; khi con lớn, có thể kê gối đỡ để không phải giữ bình lâu.
Vắt khăn, giặt tay. Vắt khăn bằng cách ép phẳng vào thành chậu thay vì xoắn mạnh; nhờ người nhà làm phần giặt tay trong thời gian đau.
Điện thoại. Đặt điện thoại lên bàn, dùng giọng nói hoặc ngón trỏ thay ngón cái; giảm thời gian lướt điện thoại một tay khi đang bế con.
Mở nắp, xách đồ. Dùng khăn hoặc dụng cụ mở nắp, chia túi đồ nhẹ hơn, xách bằng cẳng tay hoặc khuỷu tay thay vì các ngón.
Nghỉ ngơi, chườm và những việc nên tránh
Khi cổ tay đau, giảm các động tác gây đau là cách nghỉ quan trọng nhất, dù mẹ không thể ngừng chăm con. Chia việc với người nhà, sắp xếp đồ dùng của con ở tầm dễ lấy, dùng xe đẩy, nôi để bớt thời gian bế liên tục. Chườm mát qua khăn ở vùng đau trong ít phút có thể làm dễ chịu với một số người; không chườm đá trực tiếp, không chườm quá lâu.
Nên tránh tự bẻ, kéo, nắn cổ tay; tránh bóp, day mạnh vào vùng đang đau; tránh bôi dầu nóng, rượu thuốc, đắp lá. Không tự dùng thuốc uống hay thuốc bôi giảm đau, nhất là khi đang cho con bú, mà chưa hỏi bác sĩ hoặc dược sĩ, vì một số thuốc có thể đi vào sữa hoặc không phù hợp với mẹ.
Các dụng cụ như nẹp cổ tay và ngón cái, hay các lựa chọn điều trị khác, là việc bác sĩ quyết định sau khi khám. Bác sĩ có nhiều lựa chọn tùy mức độ, và việc đi khám sớm giúp có nhiều lựa chọn đơn giản hơn.
Sắp xếp chỗ chăm con cho đỡ hại tay
Nhiều động tác gây đau cổ tay đến từ cách bố trí đồ đạc chứ không chỉ từ cách bế. Vài thay đổi nhỏ trong nhà giúp mẹ bớt phải cúi, với, nhấc con ở tư thế khó:
- Chỗ thay tã cao ngang thắt lưng, có thành chắn an toàn, để không phải cúi gập lưng và nhấc con từ thấp lên.
- Đồ dùng hay cần như tã, khăn, áo, khăn lau để sẵn trong tầm tay, không phải vừa giữ con vừa với lấy.
- Chỗ ngồi cho bú có tựa lưng, tay vịn và gối đỡ, đặt cạnh bàn nhỏ để nước uống, điện thoại.
- Chậu tắm đặt trên mặt phẳng vững ở độ cao vừa phải; dùng tấm đỡ tắm phù hợp để mẹ không phải đỡ đầu con bằng cổ tay gập suốt lúc tắm.
- Nôi, cũi có độ cao giúp đặt con xuống mà không phải cúi sâu; luôn giữ thành cũi an toàn.
- Xe đẩy dùng cả trong nhà khi cần di chuyển con giữa các phòng.
Mỗi thay đổi tiết kiệm vài lần nhấc, vài lần gập cổ tay; cộng lại sau một ngày dài chăm con, cổ tay được nghỉ đáng kể.
Ông bà, người chăm trẻ cũng có thể bị
Đau cổ tay phía ngón cái không chỉ gặp ở mẹ. Ông bà bế cháu nhiều giờ mỗi ngày, người giúp việc chăm trẻ, bố bé chăm con đêm cũng có thể bị. Người lớn tuổi lại hay có sẵn thoái hoá ở khớp gốc ngón cái, nên khi bế cháu cổ tay và ngón cái càng dễ đau.
Cả nhà cùng áp dụng cách bế bằng cẳng tay, ngồi xuống khi bế, chia ca bế ẵm, dùng xe đẩy, địu đúng cách, sẽ giúp không ai phải chịu đau một mình. Khi ông bà kêu đau tay, nên đưa đi khám thay vì nghĩ “tuổi già ai chẳng vậy”. Người cao tuổi còn hay dùng nhiều thuốc cho bệnh khác, nên càng không tự mua thêm thuốc giảm đau hay thuốc bôi khi chưa hỏi bác sĩ, dược sĩ.
Ví dụ giả định: một gia đình có bà nội và mẹ thay nhau bế bé; cả hai cùng đau cổ tay phải sau hai tháng. Sau khi được hướng dẫn cách bế mới, sắp xếp lại chỗ thay tã cao vừa tầm và chia ca có bố bé buổi tối, cả hai thấy đỡ hơn. Ví dụ không có nghĩa ai cũng đỡ như vậy; đau kéo dài vẫn cần khám.
Khi nào nên đi khám, khi nào đi ngay
Nên đi khám với bác sĩ chuyên khoa cơ xương khớp hoặc chấn thương chỉnh hình khi:
- Đau cổ tay kéo dài vài tuần dù đã đổi cách bế, cách cho bú.
- Đau tăng dần, làm mẹ không bế được con, không cầm được đồ, mất ngủ vì đau.
- Sưng rõ ở cổ tay, hoặc có cảm giác vướng, kẹt khi cử động ngón cái.
- Đau kèm tê bì các ngón tay, hoặc tay yếu, hay làm rơi đồ.
- Đau ở cả hai tay và nhiều khớp khác, cứng khớp buổi sáng kéo dài.
Cần đi khám ngay khi cổ tay sưng nóng đỏ kèm sốt, sau một cú ngã chống tay mà cổ tay biến dạng, sưng nhiều, không cử động được; hoặc khi tê, yếu đột ngột một bên tay kèm méo miệng, nói khó, lúc đó gọi 115. Mẹ sau sinh có một bên cánh tay hoặc chân sưng, đau, nóng, đỏ, hoặc khó thở, đau ngực cũng cần đi cấp cứu.
Câu hỏi thường gặp
Đau cổ tay sau sinh có tự hết không?
Một số mẹ đỡ dần khi thay đổi cách bế, giảm các động tác gây đau và khi con lớn hơn, cần bế ít hơn. Nhưng không phải ai cũng tự hết, và đau kéo dài có thể nặng thêm. Nếu đau vài tuần không đỡ hoặc tăng lên, nên đi khám thay vì cố chịu.
Đang cho con bú có dùng thuốc giảm đau cổ tay được không?
Một số thuốc có thể dùng khi cho con bú, một số không phù hợp. Không tự mua thuốc uống hay thuốc bôi; hãy hỏi bác sĩ hoặc dược sĩ, nói rõ đang cho con bú, để được tư vấn loại và cách dùng an toàn cho cả mẹ và bé.
Có nên đeo nẹp cổ tay khi bế con không?
Nẹp cổ tay và ngón cái đôi khi được bác sĩ chỉ định để cổ tay được nghỉ. Loại nẹp và thời gian đeo cần phù hợp với tình trạng cụ thể. Nên đi khám để được hướng dẫn, không tự mua nẹp bất kỳ, vì nẹp sai có thể làm khó chịu thêm.
Dùng địu có đỡ đau cổ tay không?
Địu, đai bế đúng cách có thể giúp chuyển một phần sức nặng của con lên vai, lưng, giảm thời gian bế bằng tay. Cần chọn loại phù hợp tuổi, cân nặng của con và làm đúng hướng dẫn của nhà sản xuất, bảo đảm đường thở của trẻ luôn thông thoáng.
Đau cổ tay sau sinh có liên quan đến kiêng cữ, nước lạnh không?
Chưa có bằng chứng cho thấy chạm nước lạnh hay không kiêng cữ gây đau cổ tay sau sinh. Nguyên nhân hay được nhắc là động tác bế, cho bú lặp lại ở tư thế bất lợi. Giữ vệ sinh, rửa tay bình thường; tập trung thay đổi cách bế và đi khám khi đau kéo dài.
Bố bé có cần học cách bế để giúp mẹ không?
Có. Khi bố và người nhà cùng biết cách bế giữ cổ tay thẳng và chia ca bế ẵm, mẹ có thời gian cho cổ tay nghỉ. Việc này cũng giúp bé quen với nhiều người chăm, và cả nhà không ai phải bế quá nhiều một mình.