Một đôi giày phù hợp cho người phải đứng, đi nhiều cả ngày thường có đế đủ dày và êm ở gót, đế giữa chắc không xoắn vặn dễ dàng, gập ở gốc ngón chứ không gập ở giữa, phần gót ôm chắc, mũi đủ rộng cho các ngón cử động, và được thử vào buổi chiều khi chân đã nở. Với người cao tuổi, thêm hai điều quan trọng: đế chống trơn và kiểu mang vào tháo ra dễ, có quai giữ gót.
Bài viết không giới thiệu hãng hay mẫu nào, chỉ đưa ra cách tự đánh giá một đôi giày ngay tại cửa hàng, dấu hiệu cho thấy giày cũ đã đến lúc thay, và những tình huống mà giày không giải quyết được — lúc đó cần đi khám. Giày chạy bộ, giày thể thao chuyên môn là chuyện khác và không nằm trong phạm vi bài này.
Vì sao giày quan trọng với người đứng nhiều
Với người làm văn phòng, đôi giày chỉ chịu vài nghìn bước mỗi ngày. Với người bán hàng, phục vụ, công nhân, điều dưỡng, đầu bếp, đôi giày phải gánh tám đến mười tiếng đứng và đi, trên nền gạch, bê tông, sàn bếp ướt. Mọi khiếm khuyết nhỏ của giày — đế mỏng, gót lỏng, mũi chật — được nhân lên qua từng giờ.
Đau gót buổi sáng, đau lòng bàn chân, mỏi mặt trong cổ chân, chai ở ngón, móng chân bầm, phồng rộp — nhiều phàn nàn của người đứng nhiều có phần liên quan đến giày. Giày không chữa được những vấn đề này nếu chúng đã thành bệnh, nhưng giày đúng giúp giảm tải mỗi ngày, còn giày sai có thể khiến chúng kéo dài mãi.
Với người cao tuổi, giày còn là chuyện an toàn. Ngã là nguy cơ lớn ở tuổi già, và dép lê, dép mòn đế, giày quá rộng là những yếu tố góp phần mà gia đình có thể thay đổi dễ dàng.
Thử giày ở cửa hàng: các bước nên làm
Dành thời gian thử kỹ giúp tránh mua phải đôi giày làm đau suốt nhiều tháng.
- Đi mua vào buổi chiều, khi bàn chân đã hơi nở sau một ngày; mang loại tất bạn hay mang khi làm việc.
- Thử cả hai chân; hai bàn chân thường không bằng nhau, chọn cỡ theo bàn chân lớn hơn.
- Kiểm tra khoảng trống ở mũi: khi đứng, đầu ngón dài nhất cách mũi giày khoảng một đốt ngón tay cái.
- Kiểm tra độ rộng: các ngón cử động được, không bị ép ở mép; vùng rộng nhất của bàn chân nằm đúng vùng rộng nhất của giày.
- Kiểm tra gót: đi vài bước, gót không trượt lên xuống nhiều, không bị viền gót cứng tì đau.
- Bẻ thử đế: cầm mũi và gót, giày nên gập ở vùng gốc ngón chứ không gập đôi ở giữa; vặn hai đầu ngược chiều, đế giữa không xoắn quá dễ.
- Đi thử trên nền cứng vài phút, không chỉ trên thảm cửa hàng. Giày làm đau ngay lúc thử thường sẽ tiếp tục làm đau.
Số cỡ giữa các kiểu giày và nơi sản xuất có thể khác nhau, nên đừng mua chỉ theo con số quen thuộc. Bàn chân người lớn cũng có thể rộng và dài ra theo tuổi.
Đặc điểm giày nên ưu tiên theo từng nhu cầu
Không có đôi giày tốt nhất cho mọi người. Bảng dưới gợi ý đặc điểm nên ưu tiên theo hoàn cảnh hay gặp.
| Nhu cầu | Nên ưu tiên | Lưu ý |
|---|---|---|
| Đứng một chỗ lâu (quầy, máy) | Đế dày, êm, mặt đế rộng vững | Đế quá mềm như đệm xốp có thể làm mỏi cổ chân khi đứng lâu |
| Đi lại liên tục (phục vụ, kho) | Nhẹ, đế gập tốt ở gốc ngón, êm gót | Thay khi đế mòn lệch rõ |
| Sàn ướt, trơn (bếp, nhà hàng) | Đế chống trơn, mũi kín | Tránh dép hở mũi, dép xốp trơn |
| Người cao tuổi đi trong nhà | Dép có quai hậu, đế chống trơn mỏng vừa | Tránh dép lê không quai, tất trơn đi trên gạch |
| Người cao tuổi đi ra ngoài | Quai dán dễ chỉnh, gót thấp rộng, đế bám | Tránh đế quá dày làm khó cảm nhận mặt đường |
| Bàn chân phù cuối ngày | Có dây buộc hoặc quai dán để nới | Phù kéo dài, phù một bên cần đi khám |
Với người cao tuổi, một đôi giày quá êm, đế quá dày và mềm đôi khi làm giảm cảm nhận mặt đường, khiến thăng bằng kém đi. Đế chắc vừa phải, bám tốt thường an toàn hơn.
Giày cho người cao tuổi: an toàn trước, êm sau
Khi chọn giày cho cha mẹ, ông bà, hãy nghĩ đến cảnh họ đi trong nhà ban đêm, bước vào nhà tắm ướt, xuống bậc thềm. Một đôi dép lê dễ xỏ nhưng không giữ gót sẽ tuột khi bước nhanh. Một đôi dép đế mòn nhẵn trơn như mặt kính trên gạch ướt. Đôi giày buộc dây đẹp nhưng người già cúi không tới để buộc sẽ thành dây lỏng lẻo dễ vấp.
Vì vậy, những đặc điểm đáng ưu tiên là: quai hậu hoặc phần gót kín giữ chân; quai dán thay dây buộc nếu tay kém khéo léo hoặc khó cúi; đế có vân bám, không quá dày; gót thấp và rộng; trọng lượng nhẹ. Nên thử giày khi người già đang đứng và đi, vì chân họ có thể phù và bẹt hơn khi chịu lực.
Đừng quên đôi dép trong nhà — nơi xảy ra rất nhiều cú ngã. Và với người có đái tháo đường, tê bì bàn chân, mỗi lần mang giày nên kiểm tra lòng giày có sỏi, có đường may cộm, có chỗ rách không, vì họ có thể không cảm nhận được vật cọ vào chân.
Khi nào nên thay giày và cách giữ giày bền
Đế mòn lệch rõ. Đặt giày lên bàn, nhìn từ phía sau: nếu gót nghiêng hẳn sang một bên, giày không còn giữ chân thẳng.
Đệm đã xẹp. Phần đế giữa có nếp nhăn sâu, ấn vào không còn đàn hồi, hoặc bạn bắt đầu thấy mỏi chân sớm hơn với cùng đôi giày.
Đế đã nhẵn trơn. Vân đế mòn hết là nguy cơ trượt ngã, nhất là ở bếp, nhà tắm và với người cao tuổi.
Phần gót đã mềm nhũn, rách lót. Gót không còn ôm chân; lót rách cọ vào da.
Giày đã biến dạng theo bàn chân. Mũi phồng lệch, thân giày bè ra một bên — giày đang "chiều" theo tư thế sai thay vì đỡ chân.
Bàn chân thay đổi. Sau mang thai, tăng cân, có tuổi, bàn chân có thể rộng và dài hơn; đôi giày cũ vừa trước đây giờ có thể đã chật.
Luân phiên giày, tất và vài thói quen nhỏ
Nếu có điều kiện, hãy có hai đôi giày đi làm và luân phiên. Một ngày nghỉ giúp đệm giày hồi lại phần nào và giày khô hoàn toàn, giảm mùi và nguy cơ nấm. Với người làm ở nơi ẩm ướt, đây là thói quen đáng giá hơn mua một đôi đắt tiền rồi đi liên tục mỗi ngày.
Tất cũng là một phần của giày. Tất quá dày làm giày chật, tất quá mỏng trơn làm chân trượt trong giày và dễ phồng rộp. Tất có đường may thô ở mũi có thể cọ vào ngón. Người ra mồ hôi chân nhiều nên chọn tất thấm hút, thay trong ngày nếu ẩm.
Buộc dây giày đúng cách cũng giúp gót ổn định hơn: nới vừa ở mũi cho ngón cử động, buộc chắc ở cổ chân để gót không trượt. Khi về nhà, tháo giày, để nơi thoáng; tránh phơi giày da dưới nắng gắt làm đế nứt. Kiểm tra lòng giày định kỳ, gỡ sỏi cát, thay lót khi đã mòn.
Những sai lầm hay gặp khi mua giày đi làm
Chọn theo kiểu dáng trước, cảm giác sau. Đôi giày đẹp trong tủ kính nhưng mũi hẹp, đế cứng sẽ là đôi bạn cởi ra ngay khi về tới nhà. Với giày đi làm cả ngày, cảm giác khi đứng và đi thử nên quyết định trước.
Thử vội vài giây khi ngồi. Ngồi xỏ giày, bàn chân chưa chịu lực nên trông vừa. Đứng lên, bàn chân dài và rộng ra; đi vài bước mới thấy gót có trượt, mũi có chạm không.
Mua giày nhỏ vì "da sẽ giãn". Da mềm ra một chút ở thân giày, nhưng đế và độ dài không đổi. Ngón chân chạm mũi giày lúc thử sẽ tiếp tục chạm mỗi bước.
Dùng một đôi cho mọi việc. Đôi giày đi bộ thoải mái chưa chắc chống trơn ở bếp; đôi giày bảo hộ đúng quy định chưa chắc êm cho đi lại nhiều. Việc khác nhau, giày có thể cần khác nhau.
Giữ giày quá lâu vì "còn đẹp". Mặt trên còn mới không có nghĩa đệm và đế còn tốt. Với người đứng cả ngày, đệm thường xẹp trước khi giày trông cũ.
Khi bàn chân đang có vấn đề: chọn giày cho đỡ đau
Nếu bạn đang đau gót buổi sáng, ưu tiên giày có đệm gót tốt, gót hơi cao hơn mũi một chút và đế giữa chắc; tránh dép mỏng và đi chân đất trên nền cứng. Nếu bạn có ngón chân cái vẹo hoặc chai ở ngón, mũi giày rộng, chất liệu mềm ở vùng ngón quan trọng hơn mọi thứ khác. Nếu bàn chân bẹt và hay mỏi mặt trong cổ chân, giày có phần gót ôm chắc, đế không xoắn vặn dễ thường dễ chịu hơn.
Người có bàn chân phù cuối ngày nên chọn giày có dây buộc hoặc quai dán để nới khi cần; giày lười ôm sát sẽ bó chặt vào buổi chiều. Người có móng chân dày, móng quặp cần mũi giày đủ cao để móng không bị tì xuống mỗi bước.
Những gợi ý này giúp giảm khó chịu, không thay được việc khám. Nếu bác sĩ đã chỉ định giày hoặc đế lót chỉnh hình, hãy làm theo chỉ định đó và mang theo đôi giày định dùng khi tái khám để người khám kiểm tra độ phù hợp.
Khi nào cần đi khám thay vì chỉ đổi giày
Giày phù hợp giải quyết được nhiều khó chịu, nhưng không phải tất cả. Nên đi khám khi:
- Đổi giày phù hợp vài tuần mà đau gót, đau lòng bàn chân, đau mắt cá vẫn không đỡ.
- Bàn chân thay đổi hình dạng: vòm xẹp dần một bên, ngón cái lệch nhanh, ngón co quặp.
- Tê, rát, mất cảm giác ở bàn chân; bàn chân lạnh, tái hơn bên kia.
- Có vết phồng rộp, vết loét không lành, nhất là ở người đái tháo đường hoặc bệnh mạch máu.
- Người cao tuổi ngã nhiều lần, đi loạng choạng — cần khám tìm nguyên nhân, không chỉ đổi giày.
- Bạn cần đế lót hoặc giày chỉnh hình theo chỉ định — việc này nên làm qua bác sĩ và kỹ thuật viên.
Gọi 115 khi bàn chân đột ngột lạnh, tái tím, đau dữ dội; khi một bên chân sưng đau kèm khó thở, đau ngực; khi người cao tuổi ngã rồi đau nhiều, không đứng dậy được, chân biến dạng; hoặc khi tê yếu đột ngột một bên tay chân kèm méo miệng, nói khó.
Câu hỏi thường gặp
Giày đắt có tốt cho chân hơn không?
Giá không quyết định độ phù hợp. Một đôi vừa chân, đúng nhu cầu, được thử kỹ quan trọng hơn thương hiệu hay giá tiền. Có khi một đôi giản dị phù hợp với bàn chân bạn hơn đôi đắt nhất trong cửa hàng.
Mua giày trực tuyến có ổn không?
Được nếu bạn đã biết rõ cỡ và kiểu giày hợp với mình, và nơi bán cho đổi trả. Với người đang đau chân hoặc chọn giày cho người già, thử trực tiếp vẫn an toàn hơn vì cảm giác khi đứng, đi thử là thông tin khó thay thế.
Giày mới có cần "đi cho quen" không?
Giày vừa có thể cần vài ngày để mềm ra ở chất liệu, nhưng không nên đau. Giày làm đau rõ ngay lúc thử thường không phải do chưa quen mà do không hợp. Mang giày mới xen kẽ vài giờ mỗi ngày trước khi đi nguyên ca.
Người già đi dép tổ ong trong nhà có sao không?
Dép tổ ong nhẹ và thoáng, nhưng đế mòn nhanh, dễ trơn trên gạch ướt và không có quai giữ gót. Với người cao tuổi, dép có quai hậu và đế chống trơn an toàn hơn, nhất là khi vào nhà tắm.
Có nên mua giày rộng hơn một cỡ cho thoải mái?
Giày quá rộng làm bàn chân trượt trong giày, dễ phồng rộp, mất ổn định và vấp. Nên chọn đúng chiều dài, đủ rộng ở mũi; nếu cần nới, dùng giày có dây buộc hoặc quai dán.
Đế lót bán sẵn có cần không?
Không bắt buộc. Một số người thấy dễ chịu hơn với đế lót êm hoặc có đỡ vòm, nhất là khi đứng lâu. Nếu đế lót làm giày chật hoặc gây đau, hãy bỏ; đế lót theo chỉ định điều trị là việc của bác sĩ và kỹ thuật viên.