Da tay và đầu ngón tay bong tróc thường gặp nhất là do da khô, rửa tay hoặc làm việc ướt nhiều, tiếp xúc chất tẩy, và các tình trạng như chàm hay một dạng bong da lòng bàn tay lành tính hay tái lại vào mùa nóng. Bong da cũng có thể xuất hiện vài tuần sau một đợt sốt hay một bệnh nhiễm trùng, sau cháy nắng, hoặc do nấm và vảy nến. Phần lớn không nguy hiểm, nhưng một số trường hợp, nhất là ở trẻ đang sốt hoặc vừa sốt nhiều ngày, cần được khám sớm.
Bài này giúp người đọc hình dung các nhóm nguyên nhân thường gặp, cách chăm da tay đang bong cho an toàn, những thói quen làm da bong nặng thêm, và những dấu hiệu cho thấy không nên tự xử lý ở nhà. Phân biệt chính xác nguyên nhân là việc của bác sĩ khi khám.
Vì sao da tay lại bong
Lớp ngoài cùng của da liên tục được thay mới: tế bào sừng già bong đi từng lớp mỏng mà ta không nhìn thấy. Khi quá trình này bị rối loạn, hoặc khi các liên kết giữa tế bào sừng bị phá vỡ, da bong thành mảng nhìn thấy được. Ở bàn tay, lớp sừng lòng bàn tay và đầu ngón dày, nên khi bong thường thành mảng rõ, có khi bong cả một vòng quanh đầu ngón.
Có ba kiểu cơ chế hay gặp. Kiểu thứ nhất là da bị khô và tổn thương lớp bảo vệ do nước, xà phòng, chất tẩy, thời tiết, khiến lớp sừng nứt và bong. Kiểu thứ hai là viêm da, như chàm, viêm da tiếp xúc, vảy nến, nơi quá trình viêm làm da sinh sừng bất thường rồi bong. Kiểu thứ ba là bong da xảy ra sau một sự kiện toàn thân, như sốt cao, nhiễm trùng, cháy nắng nặng, phản ứng thuốc: lớp da bị ảnh hưởng ở thời điểm đó bong ra sau một vài tuần.
Biết mình thuộc kiểu nào giúp chọn cách chăm phù hợp: kiểu thứ nhất thường tự chăm được; kiểu thứ hai cần bác sĩ chẩn đoán; kiểu thứ ba thì điều quan trọng là bệnh đã gây ra nó, nhất là ở trẻ em.
Những nhóm nguyên nhân thường gặp
Bảng dưới tóm tắt các nhóm nguyên nhân hay được nhắc tới, kèm gợi ý thường thấy. Đây là thông tin tham khảo, không phải cách tự chẩn đoán:
| Nhóm nguyên nhân | Gợi ý thường thấy | Hướng xử lý chung |
|---|---|---|
| Da khô, rửa tay nhiều, làm việc ướt | Khô ráp, bong nhẹ mu tay, đầu ngón, nặng mùa lạnh | Rửa dịu, dưỡng ẩm, đeo găng khi làm việc ướt |
| Viêm da tiếp xúc, chàm tay | Ngứa, đỏ, có khi mụn nước nhỏ rồi bong, liên quan công việc | Tránh tác nhân, khám da liễu |
| Bong da lòng bàn tay lành tính | Bong thành vòng nhỏ trên lòng bàn tay, ngón, không ngứa nhiều, hay vào mùa nóng | Dưỡng ẩm, tránh chất tẩy; khám nếu không chắc |
| Sau sốt hoặc bệnh nhiễm trùng | Bong da đầu ngón, lòng bàn tay vài tuần sau đợt ốm | Cho bác sĩ biết về đợt ốm, nhất là ở trẻ em |
| Cháy nắng | Bong da mu tay sau vài ngày đi nắng không che | Che nắng, dưỡng ẩm, không bóc |
| Nấm da tay | Thường một bên tay, bong vảy mịn ở lòng bàn tay, có khi kèm nấm chân | Khám để soi nấm trước khi dùng thuốc |
| Vảy nến | Mảng da dày, ranh giới rõ, có thể kèm mảng ở khuỷu, gối, da đầu | Khám da liễu |
Một gợi ý hữu ích: bong da hai tay đều nhau thường nghiêng về khô da hay các tình trạng toàn thân; bong rõ ở một tay, nhất là kèm nấm ở hai bàn chân, thì nên nghĩ tới nấm và đi khám.
Chăm da tay đang bong cho an toàn
Với bong da do khô hoặc nhẹ, chưa rõ nguyên nhân, các bước chăm sóc thông thường sau an toàn để áp dụng trong lúc theo dõi hoặc chờ khám:
- Rửa tay bằng nước mát hoặc ấm vừa, xà phòng dịu không mùi; thấm khô nhẹ nhàng.
- Thoa kem dưỡng ẩm không mùi ngay sau khi rửa và nhiều lần trong ngày; ban đêm dùng loại đặc hơn và có thể đeo găng cotton.
- Đeo găng khi rửa bát, giặt tay, lau dọn bằng chất tẩy; lót găng cotton nếu đeo lâu.
- Dùng kéo nhỏ sạch cắt gọn mảng da bong vướng víu, không cắt sâu tới da hồng.
- Giữ móng tay ngắn để giảm trầy da khi gãi hay vô tình cạy.
- Tạm ngừng các sản phẩm mới dùng gần đây như xà phòng thơm, nước rửa tay mới, kem có hương liệu để xem da có đỡ không.
Nếu da bong mà bên dưới là da đỏ, rỉ dịch, nứt chảy máu, hoặc ngứa nhiều, việc chăm ở nhà chỉ nên là bước tạm thời trước khi đi khám.
Những thói quen làm da tay bong nặng thêm
Bóc da bằng tay hoặc bằng răng. Mảng da bong thường còn dính với da lành ở mép; giật ra là kéo theo cả phần còn bám, tạo vết rách, đau và dễ nhiễm trùng. Thói quen này cũng làm da bong kéo dài vì liên tục tạo vết thương mới.
Rửa tay bằng nước nóng cho sạch da bong. Nước nóng làm mất thêm lớp dầu bảo vệ, khiến vòng khô và bong càng nặng.
Chà tay bằng đá bọt, muối, đường. Tẩy tế bào chết mạnh trên da đang bong làm lộ lớp da non, dễ rát và kích ứng.
Tự bôi thuốc bôi có chất chống viêm mạnh. Dùng kéo dài không theo chỉ định có thể làm mỏng da, và nếu nguyên nhân là nấm thì có thể làm nấm lan rộng.
Ngâm tay vào giấm, chanh, nước lá. Những thứ có tính axit hoặc kích ứng làm da đang bong xót rát, có khi bỏng nhẹ.
Bong da quanh móng và đầu ngón do thói quen
Một kiểu bong da rất hay gặp nhưng ít được nhắc tới là bong da quanh móng, những mảnh da nhỏ xước lên ở hai bên bờ móng, người ta hay gọi là xước măng rô. Chúng xuất hiện khi da quanh móng khô, bị ngâm nước rồi khô liên tục, hoặc khi có thói quen cắn móng, gặm da, cạy da quanh móng lúc căng thẳng hay lúc rảnh tay. Mỗi lần giật mảnh da ra lại tạo một vết rách nhỏ, và vết rách quanh móng là một trong những đường vào thường gặp của viêm quanh móng.
Cách chăm khá đơn giản: dùng kéo nhỏ sạch hoặc bấm móng cắt sát mảnh da xước thay vì giật, thoa kem dưỡng ẩm lên vùng da quanh móng mỗi tối, đeo găng khi làm việc ướt. Với thói quen cắn, cạy da, giữ móng ngắn gọn, để sẵn một vật cầm tay khi ngồi xem điện thoại hay làm việc, và nhận ra những lúc mình hay cạy nhất là bước đầu để bỏ.
Nếu quanh móng sưng đỏ, đau nhức, có mủ trắng vàng dưới da, hay sưng lan ra cả đầu ngón, đó không còn là bong da mà là viêm nhiễm cần được khám. Không tự chích, nặn mủ ở đầu ngón tay.
Bong da tay ở trẻ em: lúc nào cần đưa đi khám ngay
Trẻ em hay bị bong da đầu ngón tay sau các đợt ốm có sốt, và nhiều trường hợp chỉ là lớp da bị ảnh hưởng trong lúc ốm nay bong đi, không cần xử lý gì ngoài dưỡng ẩm. Trẻ mút ngón tay, hay chơi nước, chơi cát cũng dễ bị bong da đầu ngón.
Tuy vậy, có một số tình huống cha mẹ không nên chờ. Trẻ sốt kéo dài nhiều ngày, kèm mắt đỏ không có ghèn, môi đỏ nứt, lưỡi đỏ, bàn tay bàn chân sưng đỏ, nổi ban, hạch cổ, rồi bong da đầu ngón cần được đưa đi khám ngay để bác sĩ loại trừ các bệnh cần điều trị sớm, ví dụ bệnh Kawasaki, một bệnh có thể ảnh hưởng tới tim nếu chậm điều trị. Bong da kèm sốt, đau họng, phát ban sần ráp như giấy nhám cũng là lý do để khám.
Trẻ đang hoặc vừa bị bệnh tay chân miệng có thể bong da ở lòng bàn tay, bàn chân, đôi khi móng tay chân bong sau vài tuần; đa phần tự hồi phục, nhưng nên báo bác sĩ khi tái khám. Ngoài ra, trẻ bong da lan rộng, da phồng rộp, loét miệng, sau khi bắt đầu dùng một loại thuốc mới, cần đi cấp cứu ngay.
Bong da do công việc và do mùa nóng
Người làm việc ướt như làm tóc, phụ bếp, rửa bát, làm vệ sinh thường thấy da đầu ngón và lòng bàn tay bong từng mảng sau một thời gian làm việc, kèm khô rát. Đây thường là biểu hiện sớm của tổn thương da do công việc, nếu bỏ qua có thể tiến tới chàm tay. Giảm thời gian tay ướt, đeo găng đúng cách, dưỡng ẩm đều đặn là những việc nên làm ngay khi bắt đầu thấy bong.
Có một kiểu bong da lòng bàn tay lành tính khác hay xuất hiện vào mùa nóng: những vòng da bong nhỏ, như bọt khí khô vỡ ra, trên lòng bàn tay và mặt trong ngón tay, thường không ngứa hoặc ngứa ít, tự hết rồi lại tái vào mùa sau. Tình trạng này hay gặp ở người trẻ, có thể nặng hơn khi tiếp xúc xà phòng, nước. Nó không lây và không phải nấm, nhưng chỉ bác sĩ mới khẳng định được, nên nếu đây là lần đầu bị, khám một lần để biết rõ là hợp lý.
Người hay tiếp xúc dung môi, xăng dầu, sơn, keo cũng hay bị khô bong da tay. Nguyên lý vẫn là che chắn bằng găng phù hợp với hoá chất theo hướng dẫn an toàn của nơi làm việc và quy định hiện hành, không dùng xăng dầu để rửa tay.
Khi nào cần đi khám
Nên đi khám da liễu khi da tay bong kéo dài vài tuần dù đã chăm sóc đúng cách; khi bong kèm ngứa nhiều, đỏ, mụn nước, nứt chảy máu; khi chỉ bong ở một tay; khi có mảng da dày ranh giới rõ ở tay và nơi khác trên cơ thể; khi móng tay đổi màu, dày, rỗ đi kèm; hoặc khi bong da ảnh hưởng tới công việc.
Cần đưa trẻ đi khám ngay khi bong da đi kèm sốt kéo dài nhiều ngày, mắt đỏ, môi đỏ nứt, tay chân sưng đỏ, phát ban; hoặc khi trẻ có bệnh tay chân miệng kèm các dấu hiệu nặng theo hướng dẫn y tế như sốt cao khó hạ, giật mình, li bì, nôn nhiều, đi loạng choạng.
Gọi 115 hoặc đi cấp cứu ngay khi da bong thành mảng lớn, phồng rộp, đau rát lan rộng, kèm loét miệng, mắt đỏ, sốt, nhất là sau khi dùng một loại thuốc mới: đây có thể là phản ứng thuốc nặng. Phản ứng sau tiếp xúc hoá chất kèm sưng môi, khó thở cũng cần cấp cứu.
Câu hỏi thường gặp
Bong da tay có phải do thiếu vitamin không?
Thiếu một số vitamin và chất dinh dưỡng có thể ảnh hưởng tới da, nhưng đây không phải nguyên nhân thường gặp của bong da tay ở người ăn uống bình thường. Tự uống vitamin để chữa bong da thường không giải quyết được vấn đề; nên khám khi bong kéo dài.
Bong da lòng bàn tay vào mùa hè có lây không?
Kiểu bong da thành vòng nhỏ lành tính hay gặp vào mùa nóng không lây. Tuy nhiên bong da ở lòng bàn tay cũng có thể do nấm, mà nấm thì lây. Lần đầu bị, khám một lần để biết chắc là cách tốt.
Có nên bóc hết phần da bong cho nhanh lành không?
Không nên. Bóc da làm rách cả phần da lành ở mép, gây đau, chảy máu và dễ nhiễm trùng. Chỉ nên dùng kéo nhỏ sạch cắt gọn phần da đã bong lơ lửng, rồi dưỡng ẩm.
Bong da tay sau khi khỏi sốt xuất huyết có sao không?
Sau một số bệnh có sốt, da tay chân có thể bong trong giai đoạn hồi phục. Phần lớn tự hết. Nên báo bác sĩ khi tái khám, và đi khám ngay nếu bong da kèm sốt trở lại, phát ban mới, mệt lả hoặc các dấu hiệu bất thường khác.
Rửa tay sát khuẩn nhiều có làm bong da không?
Rửa tay nhiều lần, nhất là bằng xà phòng mạnh và nước nóng, có thể làm khô và bong da. Dung dịch rửa tay có cồn kèm chất dưỡng ẩm thường ít làm khô hơn. Dưỡng ẩm sau khi rửa giúp giảm bong đáng kể.
Người lớn tuổi da tay hay bong có cần đi khám không?
Da người cao tuổi mỏng và khô hơn nên dễ bong. Dưỡng ẩm đều thường giúp. Nên khám khi bong kèm ngứa nhiều, vết nứt lâu lành, mảng đỏ, hoặc khi người già đang dùng thuốc mới mà da thay đổi.