Hiện tượng Raynaud là những cơn co thắt quá mức của các động mạch nhỏ ở ngón tay, ngón chân khi gặp lạnh hoặc xúc động mạnh. Trong cơn, máu gần như ngừng chảy tới đầu ngón nên ngón trắng bệch, tê, rồi chuyển tím; khi được ủ ấm, máu ùa trở lại làm ngón đỏ lên, rần rần hoặc nhức.
Phần lớn người có hiện tượng này thuộc dạng nguyên phát: không có bệnh nền, thường bắt đầu từ tuổi trẻ, và có thể sống chung tốt bằng cách giữ ấm, tránh tác nhân. Một số ít là dạng thứ phát, đi kèm bệnh khác như bệnh mô liên kết, hoặc liên quan thuốc, nghề dùng máy rung. Dạng này cần bác sĩ khám và theo dõi.
Bài này giúp nhận ra một cơn Raynaud, hiểu vì sao xảy ra, sắp xếp sinh hoạt để ít bị và biết những dấu hiệu nên đi khám sớm.
Một cơn Raynaud diễn ra thế nào
Cơn thường bắt đầu khi tay gặp lạnh: lấy đồ trong tủ đông, rửa rau bằng nước lạnh, ngồi trong phòng máy lạnh, đi xe máy buổi sáng mùa đông. Xúc động mạnh, căng thẳng cũng có thể là tác nhân. Một hay vài ngón tay, thường không phải ngón cái, đột ngột trắng bệch với ranh giới rõ, như bị nhúng sáp. Ngón tê, vụng, khó cầm nắm.
Sau đó ngón có thể chuyển xanh tím vì máu còn lại trong ngón đã hết oxy. Khi được làm ấm, mạch giãn ra, máu chảy về mạnh làm ngón đỏ lên, ấm, có cảm giác nhói, rần rần hay đau nhức. Không phải ai cũng thấy đủ ba màu; nhiều người chỉ thấy trắng rồi đỏ.
Một cơn có thể kéo dài vài phút đến hơn một giờ. Ngón chân, đôi khi cả tai, mũi cũng có thể bị. Giữa các cơn, bàn tay hoàn toàn bình thường.
Vì sao mạch máu ở ngón tay phản ứng mạnh như vậy
Ngón tay có hệ thống mạch máu nhỏ giúp điều hoà thân nhiệt, chịu sự điều khiển chặt của hệ thần kinh giao cảm. Ở người có Raynaud, phản ứng co mạch trước lạnh và căng thẳng mạnh hơn và kéo dài hơn bình thường. Ở dạng nguyên phát, mạch máu không bị tổn thương cấu trúc; vấn đề nằm ở mức độ phản ứng. Ở dạng thứ phát, thành mạch có thể bị ảnh hưởng bởi bệnh nền, nên cơn nặng hơn và dễ để lại tổn thương.
Nguyên phát và thứ phát khác nhau ra sao
Phân biệt hai dạng là việc của bác sĩ, dựa trên hỏi bệnh, khám và có khi xét nghiệm, soi mao mạch nền móng. Bảng chỉ nêu xu hướng thường gặp để người đọc biết vì sao bác sĩ hỏi những câu đó.
| Đặc điểm | Thường gặp ở dạng nguyên phát | Gợi ý cần khám kỹ (có thể thứ phát) |
|---|---|---|
| Tuổi bắt đầu | Tuổi thiếu niên, thanh niên | Bắt đầu muộn ở tuổi trưởng thành |
| Vị trí | Hai bên, đối xứng | Một bên, một ngón |
| Mức độ | Cơn nhẹ đến vừa, hết khi ủ ấm | Cơn nặng, đau nhiều, kéo dài |
| Tổn thương da | Không có | Vết loét, sẹo lõm, hoại tử ở đầu ngón |
| Triệu chứng khác | Không có | Đau sưng khớp, da ngón dày cứng, phát ban, khó nuốt, mệt, sốt, khô mắt khô miệng |
| Yếu tố liên quan | Thường có người trong gia đình bị | Dùng máy rung lâu năm, hút thuốc, một số thuốc |
Có những trường hợp ban đầu tưởng nguyên phát nhưng nhiều năm sau mới xuất hiện bệnh nền. Vì vậy, khi có triệu chứng mới, nên quay lại khám thay vì tự yên tâm mãi.
Những tác nhân hay gây cơn trong đời sống Việt Nam
Tủ đông, tủ lạnh, đá lạnh. Người bán hàng, đầu bếp, người làm quầy nước thường xuyên cho tay vào tủ đông, xúc đá, cầm ly lạnh.
Nước lạnh. Rửa rau, rửa bát, giặt tay bằng nước lạnh vào mùa đông ở miền Bắc, hay nước lạnh từ bồn chứa trên cao.
Máy lạnh và gió lạnh. Phòng điều hoà để nhiệt độ thấp, ngồi ngay hướng gió; đi xe máy không găng vào sáng sớm.
Căng thẳng, xúc động. Cơn có thể đến khi giận, sợ hay hồi hộp mà không cần lạnh.
Thuốc lá. Nicotine làm co mạch và làm cơn dễ xảy ra, lâu hết hơn.
Một số thuốc và chất kích thích. Một vài thuốc tim mạch, thuốc trị đau nửa đầu, thuốc thông mũi hay chất kích thích có thể làm co mạch. Nếu nghi ngờ, hỏi bác sĩ, dược sĩ, không tự ngừng.
Máy cầm tay rung mạnh. Thợ khoan, thợ cắt đá, người dùng máy cắt cỏ, cưa máy lâu năm có thể bị tổn thương mạch và thần kinh ngón tay; đây là vấn đề an toàn lao động.
Ở nơi nóng quanh năm vẫn có thể bị
Nhiều người ở các tỉnh phía Nam nghĩ trời nóng thì không thể có Raynaud. Thực tế, tác nhân là sự chênh lệch và cảm giác lạnh tại chỗ: bước từ ngoài trời nắng vào siêu thị lạnh, cầm ly đá, ngồi văn phòng máy lạnh cả ngày, ngâm tay vào thùng nước đá khi bán hàng. Giữ một chiếc áo khoác mỏng và đôi găng ở chỗ làm có điều hoà là chuyện nên làm quanh năm.
Khi đang có cơn: làm ấm đúng cách
Mục tiêu là giúp mạch giãn ra từ từ, không làm tổn thương vùng da đang kém cảm giác:
- Rời khỏi chỗ lạnh hoặc bỏ vật lạnh xuống.
- Làm ấm cả người: vào phòng ấm, mặc thêm áo; cơ thể ấm thì mạch ở tay mới giãn.
- Ủ tay vào nách, giữa hai đùi, hoặc ngâm vào nước ấm vừa phải (không nóng) — thử nước bằng khuỷu tay hoặc nhờ người khác thử.
- Vung nhẹ cánh tay theo vòng tròn hoặc lắc nhẹ bàn tay để máu dồn xuống đầu ngón.
- Nếu cơn do căng thẳng, thở chậm, thở ra dài trong vài phút.
- Chờ đến khi màu và cảm giác ngón trở lại bình thường trước khi cầm vật nóng hay sắc.
Không hơ tay trên lửa, không áp túi chườm nóng trực tiếp, không chà xát mạnh. Ngón đang tê không cảm nhận được nóng, dễ bỏng.
Sắp xếp sinh hoạt để ít bị cơn
Phần lớn người có Raynaud nguyên phát kiểm soát được bằng thay đổi thói quen. Những gợi ý sau thường được các hướng dẫn y khoa khuyên trước tiên:
- Giữ ấm toàn thân, không chỉ bàn tay: mặc nhiều lớp, đội mũ, quàng khăn, đi tất ấm.
- Đeo găng tay khi mở tủ đông, xúc đá, cầm đồ lạnh; dùng găng cao su có lót bên trong khi rửa bát, rửa rau bằng nước lạnh, hoặc dùng nước ấm.
- Cầm ly lạnh bằng ống cách nhiệt, cốc có quai.
- Mùa lạnh, làm ấm xe hoặc đeo găng trước khi đi xe máy; để sẵn găng ở cửa ra vào.
- Đặt máy lạnh ở mức vừa phải, tránh ngồi ngay hướng gió.
- Bỏ thuốc lá và tránh khói thuốc.
- Vận động đều đặn giúp tuần hoàn tốt hơn; học các cách giảm căng thẳng.
- Giữ da tay mềm, không nứt: dưỡng ẩm, bảo vệ đầu ngón khỏi vết cắt, vết xước.
Với người dùng máy rung trong công việc, giảm thời gian tiếp xúc, nghỉ xen kẽ, giữ tay ấm và khô, dùng thiết bị giảm rung theo quy định an toàn lao động hiện hành là những biện pháp nên được người sử dụng lao động tổ chức.
Những điều hay bị hiểu sai
“Ngón tay trắng bệch là do thiếu máu.” Thiếu máu làm da nhợt đều, không gây ra cơn trắng bệch có ranh giới rõ ở vài ngón rồi tự hết. Raynaud là vấn đề co thắt mạch tại chỗ.
“Raynaud là bệnh nặng, sẽ bị hoại tử ngón.” Dạng nguyên phát rất hiếm khi gây tổn thương ngón. Nguy cơ loét, hoại tử chủ yếu ở dạng thứ phát nặng, đó là lý do cần khám để phân loại.
“Tự mua thuốc giãn mạch uống cho đỡ.” Bác sĩ có những lựa chọn điều trị khi thay đổi sinh hoạt chưa đủ, nhưng thuốc cần được kê và theo dõi tác dụng phụ. Không tự dùng.
“Chỉ cần giữ ấm bàn tay là đủ.” Bàn tay ấm mà thân mình lạnh thì cơ thể vẫn co mạch ở đầu chi. Giữ ấm toàn thân mới là nền tảng; găng tay chỉ là một phần.
“Ngâm tay nước thật nóng cho máu lưu thông.” Nước quá nóng có thể gây bỏng ở ngón đang tê; làm ấm từ từ với nước ấm vừa phải là đủ.
Ghi lại các cơn để đi khám
Lúc đi khám, ngón tay thường đã bình thường, nên bác sĩ phụ thuộc nhiều vào mô tả và hình ảnh. Chuẩn bị những thứ sau giúp buổi khám có giá trị hơn:
- Chụp ảnh bàn tay trong cơn, cả lúc trắng bệch và lúc chuyển tím hoặc đỏ, có ghi thời điểm.
- Ghi tác nhân: đang làm gì, nhiệt độ phòng, có căng thẳng không.
- Ghi ngón nào bị, một hay hai tay, cơn kéo dài bao lâu, có đau không.
- Ghi số cơn mỗi tuần và mùa nào nhiều hơn.
- Liệt kê thuốc đang dùng, thói quen hút thuốc, công việc có dùng máy rung không, người thân có ai bị tương tự không.
- Ghi các triệu chứng khác dù tưởng không liên quan: đau khớp, da căng cứng, khô mắt, khó nuốt, phát ban.
Ảnh chụp trong cơn đặc biệt hữu ích vì giúp bác sĩ phân biệt Raynaud với những thay đổi màu da khác, như da nổi vân tím do lạnh hay tím tái do vấn đề tim phổi.
Khi nào cần đi khám
Nên đi khám khi lần đầu thấy ngón tay đổi màu theo kiểu này, để bác sĩ đánh giá dạng nguyên phát hay thứ phát. Khám sớm hơn khi cơn bắt đầu ở tuổi trưởng thành, chỉ ở một bên, đau nhiều, kéo dài; khi có vết loét, nứt, sẹo lõm ở đầu ngón; khi da ngón dày cứng, căng bóng; khi kèm đau sưng khớp, phát ban, khó nuốt, mệt, sốt, khô mắt khô miệng; khi bạn dùng máy rung trong công việc; hoặc khi cơn xuất hiện sau khi dùng một loại thuốc mới.
Đến cấp cứu ngay khi một ngón trắng hoặc tím, lạnh, đau dữ dội và không hồi lại dù đã ủ ấm lâu; khi đầu ngón chuyển đen; hoặc khi một bàn tay, bàn chân đột ngột lạnh, tái, đau, tê và yếu — có thể là dòng máu bị tắc cấp, cần xử trí trong vài giờ. Gọi 115 nếu không tự đến viện được.
Bác sĩ thường làm gì
Bác sĩ hỏi bệnh, khám tay chân, mạch, da, khớp. Một số trường hợp được soi mao mạch ở nền móng tay để xem hình dạng mạch máu nhỏ, hoặc làm xét nghiệm máu tìm dấu hiệu của bệnh mô liên kết. Kết quả giúp xếp vào dạng nguyên phát hay thứ phát và quyết định có cần theo dõi định kỳ, điều trị thêm hay không.
Câu hỏi thường gặp
Hiện tượng Raynaud có chữa khỏi được không?
Dạng nguyên phát thường không “khỏi” hẳn nhưng có thể kiểm soát tốt bằng giữ ấm, tránh tác nhân, bỏ thuốc lá; ở một số người cơn giảm dần theo tuổi. Dạng thứ phát phụ thuộc vào việc theo dõi và điều trị bệnh nền.
Raynaud có di truyền không?
Dạng nguyên phát thường gặp hơn ở người có người thân cũng bị, gợi ý có yếu tố gia đình. Tuy vậy, có người thân bị không có nghĩa là chắc chắn mình cũng bị.
Phụ nữ có hay bị Raynaud hơn nam giới không?
Có. Dạng nguyên phát gặp ở nữ nhiều hơn nam theo các nguồn y khoa, thường bắt đầu từ tuổi thiếu niên hoặc đầu tuổi trưởng thành. Đây không phải lý do để bỏ qua khám khi có dấu hiệu bất thường.
Người bị Raynaud có làm nghề bán đồ đông lạnh, làm bếp được không?
Nhiều người vẫn làm được với găng tay cách nhiệt, dụng cụ gắp, sắp xếp để không cầm đồ lạnh liên tục. Nếu cơn nặng, có loét ngón, nên bàn với bác sĩ về mức độ phù hợp của công việc.
Raynaud có ảnh hưởng ngón chân không?
Có. Ngón chân có thể đổi màu tương tự, nhất là khi đi chân trần trên nền lạnh, giày ẩm. Đi tất ấm, giày khô và kiểm tra ngón chân thường xuyên, đặc biệt khi có vết xước khó lành.
Ngón tay đổi màu khi lạnh có phải là dấu hiệu đột quỵ không?
Không. Raynaud là co thắt mạch ở ngón, không liên quan đột quỵ. Dấu hiệu đột quỵ là yếu, tê đột ngột nửa người, méo miệng, nói khó — khi đó phải gọi 115 ngay.