Tay chân miệng lây qua đường nào: dịch tiết, phân, đồ dùng và bao lâu thì hết lây

Bệnh tay chân miệng lây khi virus từ nước bọt, dịch mũi họng, dịch trong bóng nước hoặc phân của người bệnh đi vào miệng người khác, chủ yếu qua tay bẩn, đồ chơi, đồ dùng và bề mặt dính virus, và qua giọt bắn khi ho, hắt hơi ở gần. Người bệnh lây mạnh nhất trong tuần đầu, nhưng virus có thể còn trong phân nhiều tuần sau khi hết triệu chứng.

Hiểu đúng đường lây giúp gia đình chặn đúng chỗ thay vì làm những việc tốn công mà ít tác dụng, như đóng kín cửa, kiêng tắm, hay phun hoá chất khắp nhà. Bài viết đi qua từng đường lây, những tình huống trong nhà hay làm lây bệnh, khoảng thời gian một người còn có thể lây, và những ai cần cẩn trọng hơn, dựa trên những điều các tổ chức y tế như WHO, CDC và Bộ Y tế đã phổ biến.

Bốn con đường virus đi từ người này sang người khác

Qua tay và miệng: con đường chính. Virus có nhiều trong nước bọt, dịch mũi họng và phân. Tay chạm vào những thứ này, rồi chạm miệng, mũi, mắt hoặc cầm đồ ăn là virus vào cơ thể. Ở trẻ nhỏ hay mút tay, ngậm đồ chơi, con đường này diễn ra hằng giờ.

Qua đồ chơi, đồ dùng và bề mặt. Virus đường ruột tồn tại được một thời gian trên bề mặt, nhất là nơi ẩm. Đồ chơi trẻ đã ngậm, cốc, thìa, khăn, tay nắm cửa, sàn nhà, bô vệ sinh, bàn thay tã là những chỗ thường dính virus.

Qua giọt bắn khi ho, hắt hơi. Khi người bệnh ho, hắt hơi, nói chuyện gần, giọt nhỏ chứa virus có thể bay sang người đứng sát bên. Đây là lý do nên che miệng khi ho và không để trẻ bệnh chơi mặt đối mặt với em nhỏ.

Qua dịch trong bóng nước. Bóng nước ở tay chân có chứa virus. Khi bóng nước vỡ, dịch dính lên quần áo, chăn gối, tay người chăm. Không chọc vỡ bóng nước, và rửa tay sau khi chạm vào vùng da có nốt.

Tình huống thường gặp trong nhà và cách chặn

Phần lớn các ca lây trong gia đình đến từ những việc rất đời thường. Bảng sau liệt kê một số tình huống hay gặp và việc nên làm. Danh sách không đầy đủ, nhưng cho thấy nguyên tắc: chặn đường từ dịch tiết, phân đến miệng.

Điểm chung của các việc nên làm là rửa tay đúng lúc. Không cần biến nhà thành phòng cách ly; cần những thói quen nhỏ lặp lại đều đặn trong suốt thời gian trẻ bệnh và vài tuần sau.

Bao lâu thì còn lây: ủ bệnh, lúc có triệu chứng và sau khi khỏi

Thời gian ủ bệnh, tức từ lúc nhiễm virus đến lúc có triệu chứng, thường được các nguồn y tế nêu vào khoảng 3–7 ngày. Trong thời gian này người nhiễm đã có thể mang virus, nên một trẻ trông hoàn toàn khoẻ vẫn có thể đang lây cho bạn chơi.

Tuần đầu của bệnh là lúc lây mạnh nhất, khi trẻ đang sốt, chảy dãi, có vết loét miệng và bóng nước. Đây là giai đoạn cần giữ trẻ ở nhà, không đến nhà trẻ, trường học hay khu vui chơi, và tăng cường vệ sinh trong gia đình. Thời gian cho trẻ nghỉ học cụ thể nên theo hướng dẫn của cơ sở y tế nơi trẻ được khám.

Sau khi hết triệu chứng, theo CDC, virus vẫn có thể có trong dịch mũi họng thêm một đến vài tuần và trong phân nhiều tuần. Điều này không có nghĩa trẻ phải nghỉ học thêm hàng tháng; nó có nghĩa là thói quen rửa tay sau khi thay tã, sau khi đi vệ sinh và trước khi ăn cần được giữ lâu dài, như một nếp sống chứ không chỉ khi con ốm.

Ví dụ giả định để hình dung: bé lớn khởi bệnh ngày 1, khỏi vào khoảng ngày 8, gia đình yên tâm thôi rửa tay kỹ. Đến ngày 15, em bé 10 tháng tuổi bắt đầu sốt. Trường hợp như vậy không hiếm, và cho thấy vì sao không nên dừng vệ sinh ngay khi trẻ đầu tiên đã khỏi.

Người không có triệu chứng vẫn có thể lây

Người lớn mang virus mà không biết. Nhiều người lớn nhiễm enterovirus chỉ hơi đau họng hoặc không có biểu hiện gì. Họ vẫn có thể mang virus trên tay và trong phân, truyền cho trẻ trong lúc bế ẵm, cho ăn.

Trẻ lớn bị nhẹ. Trẻ lớn có thể chỉ vài nốt ở tay, không sốt, vẫn đi học, chơi với em. Nếu trong nhà có em nhỏ, đây là nguồn lây dễ bị bỏ qua.

Ý nghĩa thực tế. Vì không thể biết ai đang mang virus, cách phòng hiệu quả là áp dụng vệ sinh cho mọi người trong nhà, không chỉ cho trẻ đang bệnh: ai cũng rửa tay khi về nhà, trước khi cho trẻ ăn, sau khi đi vệ sinh.

Không đổ lỗi. Khi một trẻ mắc bệnh, rất khó và cũng không cần truy xem “ai lây cho con”. Điều có ích là chặn lây tiếp cho người khác trong nhà và báo cho nơi trẻ học để họ theo dõi.

Những điều không phải là đường lây chính

Một số lo lắng phổ biến khiến gia đình làm những việc không cần thiết hoặc thậm chí có hại:

• Gió, không khí ngoài trời: virus không “theo gió” vào nhà. Đóng kín cửa, ủ trẻ trong phòng bí làm trẻ nóng, ngột ngạt mà không giảm lây. Phòng thông thoáng là tốt.
• Tắm rửa: tắm cho trẻ bằng nước ấm, lau khô nhẹ nhàng giúp giữ da sạch, không làm bệnh nặng thêm. Kiêng tắm làm da bẩn, dễ nhiễm khuẩn thêm ở nốt.
• Thú cưng: tay chân miệng ở người khác bệnh lở mồm long móng ở gia súc; các tổ chức y tế cho biết đây là hai bệnh khác nhau, do virus khác nhau.
• Phun hoá chất khắp nhà: không cần thiết và có thể gây hại cho đường hô hấp của trẻ. Làm sạch đúng những bề mặt hay chạm tay quan trọng hơn phun tràn lan.

Khi gặp lời khuyên lạ trên mạng, hỏi nhân viên y tế tại trạm y tế xã, phường hoặc nơi trẻ được khám. Thông tin chính thức về tình hình bệnh ở địa phương nên lấy từ cơ quan y tế.

Cách chặn lây trong nhà: ba việc cốt lõi

Nếu chỉ nhớ được ba việc, hãy nhớ: rửa tay bằng xà phòng dưới vòi nước chảy đúng thời điểm, làm sạch đồ chơi và bề mặt hay chạm tay mỗi ngày, và không dùng chung đồ ăn uống, đồ vệ sinh cá nhân. Ba việc này nhắm thẳng vào các đường lây chính, áp dụng được ở mọi gia đình, không tốn kém.

Với trẻ bệnh, giữ trẻ ở nhà trong thời gian được khuyên, cho trẻ chơi đồ chơi riêng, tạm cất đồ chơi khó làm sạch như thú bông. Người chăm trẻ bệnh, nếu được, nên hạn chế chăm em bé cùng lúc; nếu bắt buộc, rửa tay mỗi lần chuyển từ trẻ này sang trẻ kia. Quần áo, khăn, chăn của trẻ bệnh giặt riêng với xà phòng, phơi khô dưới nắng.

Khi làm sạch, dùng xà phòng hoặc chất tẩy rửa thông thường trước, rồi khử khuẩn theo hướng dẫn của cơ quan y tế và nhãn sản phẩm nếu cần. Không trộn các chất tẩy với nhau, giữ hoá chất xa tầm tay trẻ, mở cửa thông thoáng khi dùng. Vắc xin thì nên hỏi cơ sở tiêm chủng về loại hiện có và đối tượng phù hợp.

Nhà có trẻ sơ sinh, người mang thai hoặc người cao tuổi

Khi trong nhà có một trẻ mắc tay chân miệng, những người khác không phải ai cũng có nguy cơ như nhau. Trẻ sơ sinh và em bé dưới một tuổi chưa có miễn dịch, lại được chăm sóc sát người nên dễ bị lây; nếu được, để một người lớn khác chăm em bé, người chăm trẻ bệnh hạn chế bế em. Mọi người rửa tay trước khi chạm vào em bé, và không để trẻ bệnh hôn, thơm em.

Phụ nữ mang thai thường chỉ bị nhẹ nếu nhiễm, nhưng nên tránh tiếp xúc gần với dịch tiết, phân của trẻ bệnh khi có người khác thay thế được, rửa tay kỹ, và báo bác sĩ đang theo dõi thai nếu có sốt hay nốt, đặc biệt khi đã gần ngày sinh. Ông bà cao tuổi trông cháu cũng nên giữ vệ sinh như mọi người, nghỉ ngơi đủ, vì chăm trẻ ốm nhiều đêm liền làm người già kiệt sức.

Những điều chỉnh này là tạm thời trong thời gian trẻ bệnh. Chúng không cần đến dụng cụ đặc biệt, chỉ cần cả nhà thống nhất ai làm việc gì.

Khi nào cần đi khám và đưa trẻ đi viện ngay

Trẻ nghi mắc tay chân miệng nên được khám để xác định và nhận hướng dẫn theo dõi. Đặc biệt, đưa trẻ đến bệnh viện ngay, hoặc gọi 115 khi trẻ co giật, khó thở, tím tái, nếu trẻ có:

• sốt cao, sốt không hạ hoặc kéo dài quá hai ngày;
• giật mình nhiều lần, quấy khóc không dỗ được, li bì, khó đánh thức;
• run chi, yếu chi, đi hoặc ngồi loạng choạng;
• nôn nhiều, không uống được, tiểu ít;
• thở nhanh, thở khó, da nổi vân tím, vã mồ hôi.

Đừng đợi đủ nhiều dấu hiệu mới đi; chỉ cần một dấu hiệu là đủ lý do. Trong lúc đưa trẻ đi, mang theo ghi chép nhiệt độ, số lần nôn, giật mình và các thuốc đã dùng. Mọi thuốc, kể cả thuốc hạ sốt, chỉ dùng theo hướng dẫn của bác sĩ hoặc dược sĩ.

Người lớn trong nhà, đặc biệt phụ nữ đang mang thai, nếu có sốt, đau họng, nốt ở tay chân sau khi chăm trẻ bệnh, nên báo nhân viên y tế hoặc bác sĩ đang theo dõi thai để được tư vấn.

Câu hỏi thường gặp

Tay chân miệng có lây qua đường hô hấp không?

Có thể lây qua giọt bắn khi ho, hắt hơi, nói chuyện ở khoảng cách gần vì virus có trong dịch mũi họng. Tuy vậy trong gia đình, đường lây hay gặp nhất là qua tay, đồ chơi và bề mặt dính nước bọt, phân. Vì vậy rửa tay và làm sạch vẫn là trọng tâm.

Trẻ khỏi bệnh rồi có còn lây không?

Có thể còn. Virus có thể tồn tại trong phân nhiều tuần sau khi hết triệu chứng. Trẻ đã khỏi vẫn có thể đi học theo hướng dẫn của cơ sở y tế, nhưng gia đình nên duy trì rửa tay sau khi thay tã, đi vệ sinh và trước khi ăn.

Trẻ bú mẹ có bị lây từ mẹ không?

Nếu mẹ nhiễm virus, trẻ có thể bị lây qua tiếp xúc gần như ôm, hôn, tay chưa rửa, chứ không phải chỉ vì bú mẹ. Các tổ chức y tế thường khuyến khích duy trì cho bú nếu mẹ đủ sức, kèm rửa tay kỹ; nên hỏi bác sĩ cho trường hợp cụ thể.

Có nên cho trẻ đeo khẩu trang để không lây cho em?

Trẻ nhỏ, nhất là dưới 2 tuổi, không nên đeo khẩu trang vì nguy cơ ngạt. Trẻ lớn biết tự tháo có thể đeo khi chơi gần em, nhưng điều quan trọng hơn là rửa tay, không dùng chung đồ, che miệng khi ho và không chơi sát mặt nhau.

Đồ chơi có virus thì bao lâu mới hết?

Virus đường ruột có thể tồn tại trên bề mặt một thời gian, lâu hơn khi ẩm. Không nên dựa vào việc để đồ chơi một thời gian cho “hết virus”; cách an toàn là rửa đồ chơi bằng xà phòng và nước, phơi khô, khử khuẩn theo hướng dẫn khi trong nhà có người bệnh.

Người lớn từng mắc khi nhỏ có bị lây lại không?

Có thể, vì bệnh do nhiều chủng virus khác nhau. Người lớn thường bị nhẹ hoặc không có triệu chứng nhưng vẫn có thể mang virus và truyền cho trẻ. Vì vậy người lớn cũng cần rửa tay đúng lúc khi trong nhà hoặc nơi làm việc có người bệnh.