Khi trong nhà có trẻ bị tay chân miệng, cần làm sạch hằng ngày những thứ dễ dính nước bọt, dịch mũi họng và phân của trẻ: đồ chơi, cốc thìa, bề mặt hay chạm tay, sàn nơi trẻ chơi, bô và nhà vệ sinh, quần áo, khăn, chăn gối. Nguyên tắc là làm sạch bằng xà phòng hoặc chất tẩy rửa thông thường trước, rồi khử khuẩn khi cần theo hướng dẫn của cơ quan y tế và nhãn sản phẩm.
Làm sạch đúng chỗ quan trọng hơn làm nhiều. Phun hoá chất khắp nhà vừa tốn kém vừa có thể hại đường thở của trẻ, trong khi bỏ sót cái bô hay con thú bông trẻ ngậm cả ngày. Bài viết đưa ra danh sách những thứ cần ưu tiên, cách làm với từng nhóm đồ, và các nguyên tắc an toàn hoá chất phải nhớ khi trong nhà có trẻ nhỏ.
Vì sao làm sạch bề mặt có ý nghĩa với bệnh này
Virus gây tay chân miệng thuộc nhóm virus đường ruột, có thể tồn tại trên đồ vật và bề mặt một thời gian, nhất là nơi ẩm. Trẻ bệnh ngậm đồ chơi, chảy dãi lên bàn, quẹt tay có dịch mũi lên tay nắm cửa; phân có virus dính lên bô, bệ ngồi, bàn thay tã. Một trẻ khác hoặc người lớn chạm vào rồi đưa tay lên miệng là có thể bị lây.
Vì vậy các hướng dẫn phòng bệnh của Bộ Y tế, WHO và CDC đều đặt làm sạch đồ chơi và bề mặt ngay sau rửa tay. Hai việc bổ sung cho nhau: rửa tay chặn virus trên người, làm sạch chặn virus trên đồ vật. Thiếu một trong hai, chuỗi lây vẫn còn đường đi.
Cần phân biệt hai bước. Làm sạch là dùng nước, xà phòng hoặc chất tẩy rửa và chà để loại bỏ chất bẩn, dịch tiết và phần lớn mầm bệnh. Khử khuẩn là dùng hoá chất để tiêu diệt mầm bệnh còn lại. Khử khuẩn trên bề mặt còn bẩn hiệu quả kém, nên luôn làm sạch trước.
Danh sách ưu tiên: những thứ cần làm sạch mỗi ngày
Không cần lau mọi thứ trong nhà nhiều lần một ngày. Ưu tiên những thứ trẻ bệnh ngậm, chạm thường xuyên và những chỗ dính phân:
- Đồ chơi trẻ bệnh dùng, nhất là đồ chơi nhựa trẻ hay ngậm, đồ gặm nướu, núm ty, bình sữa.
- Cốc, thìa, bát, bình nước của trẻ bệnh.
- Bô, bệ ngồi vệ sinh, bàn hoặc tấm lót thay tã, vòi nước, tay gạt xả nước.
- Bề mặt hay chạm tay: tay nắm cửa, công tắc đèn, mặt bàn ăn, thành giường cũi, tay vịn, điều khiển.
- Sàn nơi trẻ bò, chơi, thảm chơi bằng xốp hoặc nhựa.
- Quần áo, khăn, chăn gối của trẻ bệnh, đặc biệt đồ dính nước dãi, dịch nốt hoặc phân.
Đồ chơi khó làm sạch như thú bông, sách vải có thể giặt hoặc tạm cất vào túi kín trong thời gian trẻ bệnh, lấy ra sau khi đã giặt sạch, phơi khô.
Cách làm với từng nhóm đồ
Bảng dưới đây gợi ý cách xử lý theo chất liệu. Với mọi sản phẩm tẩy rửa, khử khuẩn, làm theo hướng dẫn trên bao bì về cách pha, thời gian để ướt bề mặt và cách xả lại.
| Nhóm đồ | Làm sạch | Lưu ý thêm |
|---|---|---|
| Đồ chơi nhựa cứng, núm ty, bình sữa | Rửa bằng nước và xà phòng hoặc nước rửa bát, cọ kỹ khe kẽ, xả sạch | Đồ trẻ ngậm: sau khi khử khuẩn phải xả lại bằng nước sạch, để khô hoàn toàn trước khi cho trẻ dùng |
| Thú bông, đồ vải | Giặt bằng xà phòng, phơi khô dưới nắng hoặc sấy | Đồ không giặt được thì tạm cất vào túi kín trong thời gian trẻ bệnh |
| Cốc, thìa, bát | Rửa riêng bằng nước rửa bát, tráng nước nóng nếu được | Không dùng chung với người khác trong thời gian bệnh |
| Sàn, mặt bàn, tay nắm cửa | Lau bằng nước có xà phòng hoặc chất tẩy rửa thông thường | Khử khuẩn theo hướng dẫn của cơ quan y tế khi trong nhà có người bệnh, mở cửa cho thoáng |
| Bô, bệ vệ sinh, bàn thay tã | Đổ chất thải vào bồn cầu, cọ rửa bằng xà phòng hoặc chất tẩy rửa | Đeo găng tay nếu có; rửa tay sau khi làm xong |
| Quần áo, chăn gối dính dịch tiết | Giũ bỏ chất bẩn vào bồn cầu, giặt riêng bằng xà phòng | Phơi khô dưới nắng; không giũ mạnh đồ bẩn gần mặt |
Bảng chỉ là gợi ý chung. Khi địa phương đang có dịch, cơ quan y tế có thể phát hướng dẫn cụ thể về loại chất khử khuẩn và cách dùng; nên làm theo hướng dẫn đó.
Khử khuẩn: dùng gì và vì sao không nên tự chế
Các hướng dẫn phòng bệnh của ngành y tế nước ta thường nhắc đến chất khử khuẩn chứa clo, như nước tẩy gia dụng loại có clo hoặc cloramin B, để khử khuẩn bề mặt và đồ vật khi có người mắc bệnh đường ruột. Mỗi sản phẩm có nồng độ khác nhau, nên cách pha phải theo đúng hướng dẫn trên bao bì hoặc của cán bộ y tế; bài này không đưa công thức pha chung vì dễ sai với sản phẩm cụ thể.
Không nên tự chế dung dịch khử khuẩn từ giấm, chanh, rượu, nước muối hay tinh dầu với hy vọng thay thế. Những thứ này có thể làm bề mặt trông sạch hơn nhưng không có bằng chứng đủ để khử nhóm virus này. Ngược lại, không cần mua các thiết bị phun khử khuẩn hay máy tạo hơi hoá chất cho gia đình; chúng không thay được việc lau chùi trực tiếp và có thể gây kích ứng đường thở.
Cồn có thể dùng cho một số bề mặt nhỏ như điện thoại theo hướng dẫn của nhà sản xuất thiết bị, nhưng như đã nói ở phần rửa tay, cồn không phải lựa chọn mạnh nhất với virus đường ruột. Với đồ vật thông thường trong nhà, làm sạch kỹ bằng xà phòng đã loại bỏ phần lớn virus.
An toàn hoá chất khi trong nhà có trẻ nhỏ
Chất tẩy và chất khử khuẩn có thể gây bỏng da, bỏng mắt, ngộ độc nếu dùng sai hoặc để trẻ với tới. Những nguyên tắc sau áp dụng cho mọi gia đình:
- Không bao giờ trộn các chất tẩy với nhau, đặc biệt nước tẩy có clo với chất tẩy có axit (như một số sản phẩm tẩy bồn cầu) hoặc với amoniac; hỗn hợp có thể sinh khí độc.
- Đeo găng tay cao su khi dùng chất tẩy; tránh để dung dịch bắn vào mắt; mở cửa sổ cho thoáng.
- Cho trẻ ra khỏi phòng khi đang lau bằng chất khử khuẩn, chỉ cho trẻ vào lại khi bề mặt đã khô và phòng đã thông thoáng.
- Giữ hoá chất trong bao bì gốc, đóng chặt nắp, cất ở nơi cao hoặc tủ có khoá, không đổ sang chai nước uống.
- Đồ chơi và đồ dùng trẻ đưa vào miệng phải được xả lại bằng nước sạch sau khi khử khuẩn.
- Nếu trẻ lỡ uống hoặc hoá chất bắn vào mắt, đưa trẻ đến cơ sở y tế ngay, mang theo bao bì sản phẩm; nếu trẻ khó thở, lơ mơ, gọi 115.
Làm sạch để phòng bệnh mà gây ra một tai nạn hoá chất là được một mất mười. An toàn của trẻ luôn đi trước.
Người làm vệ sinh tự bảo vệ mình thế nào
Đeo găng khi xử lý phân, chất nôn, đồ bẩn. Găng cao su dùng cho việc nhà là đủ. Tháo găng bằng cách lộn trái, không chạm tay trần vào mặt ngoài, rồi rửa tay bằng xà phòng ngay cả khi đã đeo găng.
Làm từ chỗ sạch đến chỗ bẩn. Lau bàn ăn, tay nắm cửa trước, nhà vệ sinh và bô sau cùng; dùng khăn riêng cho khu vệ sinh để không mang bẩn từ đó ra chỗ khác.
Giặt, phơi khăn lau sau mỗi lần dùng. Khăn lau ẩm để cả ngày là nơi giữ bẩn. Giặt khăn bằng xà phòng, phơi khô; có thể dùng khăn giấy cho chỗ dính phân, chất nôn rồi bỏ đi.
Người mang thai, người có vết thương ở tay. Nếu được, để người khác làm phần xử lý phân và đồ bẩn; nếu bắt buộc thì đeo găng kỹ và rửa tay ngay sau đó.
Bao lâu thì thôi làm sạch kỹ và những việc nên giữ lâu dài
Trẻ lây mạnh nhất trong tuần đầu, nhưng virus có thể còn trong phân nhiều tuần sau khi hết triệu chứng. Vì vậy việc làm sạch bô, nhà vệ sinh, bàn thay tã và rửa tay sau khi thay tã nên tiếp tục thêm một thời gian sau khi trẻ khỏi. Còn việc làm sạch đồ chơi, bề mặt hằng ngày có thể trở về nhịp bình thường của gia đình khi trẻ đã khỏi hẳn và bác sĩ không dặn gì thêm.
Khi trẻ khỏi, có thể làm một lượt làm sạch cuối: giặt toàn bộ chăn gối, thú bông, rửa hết đồ chơi trẻ dùng trong thời gian bệnh, lau kỹ giường cũi và khu vực trẻ nằm. Việc này giúp cả nhà yên tâm hơn và giảm nguy cơ lây cho em nhỏ hay khách đến chơi.
Một vài thói quen nên giữ lâu dài vì có ích với nhiều bệnh khác của trẻ: rửa đồ chơi nhựa định kỳ, giặt thú bông thường xuyên, mỗi trẻ một cốc, một khăn riêng, làm sạch bàn ăn trước và sau bữa. Ví dụ giả định: một gia đình đặt lịch rửa đồ chơi vào cuối tuần và giặt thú bông hằng tháng; việc này tốn ít công, mà khi có trẻ ốm, cả nhà đã quen nếp nên không bị động.
Khi trẻ đi nhà trẻ, trường học trở lại, có thể hỏi nơi gửi trẻ về cách họ làm sạch đồ chơi và phòng lây. Đó là quyền chính đáng của phụ huynh, và phần việc phòng bệnh ở nơi tập thể là trách nhiệm của cơ sở đó.
Khi nào cần đi khám, khi nào phải đưa trẻ đi viện ngay
Làm sạch nhà là để phòng lây; theo dõi trẻ bệnh vẫn là việc chính. Trẻ nghi tay chân miệng nên được khám. Đưa trẻ đến bệnh viện ngay, hoặc gọi 115 khi trẻ co giật, khó thở, tím tái, nếu trẻ:
- sốt cao, sốt khó hạ hoặc kéo dài quá hai ngày;
- giật mình nhiều lần, quấy khóc liên tục, li bì, khó đánh thức;
- run chi, yếu chi, đi loạng choạng;
- nôn nhiều, không ăn uống được, tiểu ít;
- thở nhanh, thở bất thường, da nổi vân tím, vã mồ hôi.
Chỉ cần một trong các dấu hiệu trên là đủ để đi viện, không chờ đủ nhiều dấu hiệu. Mọi thuốc cho trẻ, kể cả thuốc hạ sốt, dùng theo hướng dẫn của bác sĩ hoặc dược sĩ.
Nếu trong lúc làm sạch, người lớn bị kích ứng da, mắt hoặc ho, khó thở do hoá chất, rời khỏi khu vực, rửa vùng bị dính bằng nhiều nước sạch và đi khám khi triệu chứng không giảm.
Câu hỏi thường gặp
Có cần lau nhà bằng chất khử khuẩn nhiều lần mỗi ngày không?
Thường không cần. Lau sạch sàn nơi trẻ chơi và các bề mặt hay chạm tay mỗi ngày bằng xà phòng hoặc chất tẩy rửa thông thường, khử khuẩn theo hướng dẫn của cơ quan y tế khi có người bệnh, là phù hợp. Lau quá nhiều bằng hoá chất có thể gây kích ứng cho trẻ.
Đồ chơi gỗ làm sạch thế nào?
Đồ chơi gỗ không nên ngâm lâu trong nước vì dễ nứt, mốc. Có thể lau bằng khăn ẩm có xà phòng, lau lại bằng khăn sạch rồi để khô thoáng. Đồ chơi gỗ trẻ hay ngậm nên tạm cất trong thời gian trẻ bệnh nếu không làm sạch kỹ được.
Phơi nắng có diệt được virus tay chân miệng không?
Phơi nắng giúp đồ khô nhanh và hạn chế ẩm mốc, nhưng không nên coi là cách khử khuẩn duy nhất. Với quần áo, chăn gối, giặt bằng xà phòng rồi phơi khô là đủ cho sinh hoạt gia đình. Với đồ chơi, vẫn cần rửa sạch trước khi phơi.
Máy giặt có cần khử khuẩn sau khi giặt đồ của trẻ bệnh không?
Với gia đình, giặt đồ của trẻ bệnh riêng một mẻ bằng xà phòng thường là đủ. Có thể chạy chế độ vệ sinh lồng giặt theo hướng dẫn của nhà sản xuất định kỳ. Không trộn thêm nhiều loại chất tẩy vào máy giặt với hy vọng diệt khuẩn tốt hơn.
Trẻ đã khỏi thì có cần vứt đồ chơi cũ đi không?
Không cần. Đồ chơi được làm sạch đúng cách có thể dùng tiếp. Chỉ nên bỏ những đồ đã hỏng, nứt vỡ, khó làm sạch hoặc bị mốc. Thú bông có thể giặt kỹ và phơi khô trước khi trả lại cho trẻ.
Có nên xông, phun khử khuẩn cả nhà khi con bị tay chân miệng không?
Không cần và không nên tự làm. Phun hoá chất tràn lan có thể gây kích ứng đường thở của trẻ và người lớn, mà vẫn bỏ sót những chỗ quan trọng. Làm sạch trực tiếp đồ chơi, bề mặt hay chạm tay và đồ vệ sinh hiệu quả hơn.