Đổ mồ hôi tay chân là phản ứng bình thường khi nóng, khi vận động hay khi hồi hộp; nó trở thành vấn đề khi lượng mồ hôi nhiều hơn hẳn nhu cầu làm mát, xuất hiện cả lúc trời mát, ngồi yên, và làm phiền sinh hoạt như ướt giấy khi viết, trơn tay khi cầm nắm, ngại bắt tay. Tình trạng này có tên là tăng tiết mồ hôi. Dạng hay gặp nhất ở lòng bàn tay, bàn chân thường bắt đầu từ tuổi nhỏ hoặc tuổi dậy thì, xảy ra cả hai bên và không do bệnh khác gây ra.
Tuy vậy, mồ hôi nhiều cũng có thể là dấu hiệu của một tình trạng khác trong cơ thể, nhất là khi xuất hiện mới ở người lớn, ra khắp người hoặc về đêm. Bài này giúp người đọc nhận ra mình đang ở trường hợp nào, sống chung hằng ngày ra sao cho dễ chịu hơn, bác sĩ thường bàn những hướng gì, và khi nào nên đi khám sớm.
Mồ hôi tay chân đến từ đâu
Lòng bàn tay và lòng bàn chân là nơi có mật độ tuyến mồ hôi cao nhất trên cơ thể. Khác với mồ hôi ở lưng, ngực chủ yếu tăng lên khi nóng, mồ hôi ở tay chân chịu ảnh hưởng mạnh của cảm xúc. Đó là lý do lòng bàn tay ướt khi đi thi, khi phỏng vấn, khi phải nói trước đám đông, dù phòng có máy lạnh. Về mặt sinh học, đây là một phần của phản ứng căng thẳng: hệ thần kinh giao cảm được kích hoạt và ra lệnh cho tuyến mồ hôi làm việc.
Ở người tăng tiết mồ hôi khu trú, các tuyến mồ hôi không bị hỏng hay to bất thường; cái khác là tín hiệu thần kinh điều khiển chúng hoạt động mạnh hơn mức cần. Tình trạng này thường có tính gia đình: nhiều người kể bố mẹ hoặc anh chị em cũng có bàn tay hay ướt. Nó không làm hại sức khoẻ trực tiếp, nhưng có thể ảnh hưởng lớn đến công việc, học tập, giao tiếp và tâm lý, nhất là ở tuổi học trò.
Ở chân, mồ hôi bị giữ trong tất và giày, nên còn kéo theo hôi chân, da kẽ ngón trắng ẩm và dễ bị nấm. Ở tay, mồ hôi làm da hay bị ẩm rồi khô, có người bị bong da, có người dễ chàm hơn.
Mồ hôi bình thường, tăng tiết khu trú và mồ hôi cần tìm nguyên nhân
Bảng sau tóm tắt những đặc điểm thường được dùng để phân biệt. Nó không thay cho việc khám, nhưng giúp người đọc biết nên mô tả gì với bác sĩ:
| Đặc điểm | Mồ hôi sinh lý | Tăng tiết khu trú thường gặp | Cần khám tìm nguyên nhân |
|---|---|---|---|
| Lúc xuất hiện | Khi nóng, vận động, hồi hộp | Cả lúc mát, ngồi yên | Mới xuất hiện ở người lớn |
| Vị trí | Nhiều nơi khi nóng | Lòng bàn tay, bàn chân, nách, cả hai bên | Khắp người, hoặc chỉ một bên |
| Ban đêm | Ít khi ướt đẫm | Thường không ra khi ngủ | Ướt đẫm áo, ga khi ngủ |
| Tuổi bắt đầu | Mọi tuổi | Thường từ tuổi nhỏ, tuổi dậy thì | Bất kỳ, nhất là tuổi trung niên trở đi |
| Đi kèm | Không | Thường không có gì khác | Sụt cân, sốt, hồi hộp, run tay, mệt nhiều |
Nếu mồ hôi của bạn khớp với cột cuối, đặc biệt là ra mồ hôi đêm, sụt cân không rõ lý do hay kèm tim đập nhanh, nên đi khám nội khoa để bác sĩ tìm nguyên nhân thay vì chỉ xử lý ở da.
Những nguyên nhân khác bác sĩ có thể muốn loại trừ
Rối loạn nội tiết. Cường giáp, đái tháo đường (nhất là khi hạ đường huyết), thay đổi nội tiết ở tuổi mãn kinh đều có thể làm ra mồ hôi nhiều. Thường mồ hôi khi đó ra ở nhiều nơi hơn chứ không chỉ tay chân.
Nhiễm trùng. Một số bệnh nhiễm trùng kéo dài gây sốt về chiều, mồ hôi đêm, sụt cân. Đây là nhóm dấu hiệu nên đi khám sớm.
Thuốc đang dùng. Một số thuốc có thể gây tăng tiết mồ hôi như một tác dụng không mong muốn. Không tự ngừng thuốc; hãy mang theo danh sách thuốc khi đi khám để bác sĩ xem xét.
Lo âu kéo dài. Mồ hôi tay tăng khi lo lắng, và lo lắng về chuyện tay ướt lại làm mồ hôi ra nhiều hơn. Khi lo âu ảnh hưởng nhiều tới cuộc sống, gặp chuyên gia sức khoẻ tâm thần là một hướng đáng cân nhắc.
Rượu, cà phê, đồ cay. Những thứ này có thể làm mồ hôi ra nhiều hơn ở một số người. Đây không phải nguyên nhân bệnh, nhưng biết thì có thể điều chỉnh khi cần.
Sống chung hằng ngày với tay ướt mồ hôi
Với tăng tiết mồ hôi khu trú, những thay đổi nhỏ trong sinh hoạt không chữa được nguyên nhân nhưng giúp đỡ phiền đáng kể:
- Mang theo khăn tay cotton hoặc khăn giấy, lau khô tay trước khi bắt tay, trước khi viết hay dùng điện thoại.
- Khi viết bài, ký giấy tờ, đặt một tờ giấy lót dưới bàn tay để giấy chính không bị ướt nhoè.
- Chọn găng vải mỏng khi cần cầm nắm đồ trơn, lái xe máy lâu; tay lái xe có bọc vải hoặc cao su nhám sẽ đỡ trơn hơn.
- Rửa tay bằng nước mát, lau khô; tránh để tay ẩm lâu vì da dễ bong, nứt.
- Nếu dùng sản phẩm chống mồ hôi bôi ngoài da, hỏi dược sĩ loại dùng được cho lòng bàn tay, bàn chân và cách dùng; một số loại dễ gây rát, nhất là trên da đang nứt.
- Khi mồ hôi tay làm học sinh ngại viết, ngại cầm tay bạn, cha mẹ nên trò chuyện nhẹ nhàng, báo với giáo viên nếu cần, và đưa con đi khám thay vì trách con hay bảo con cố nhịn.
Những mẹo như ngâm tay vào nước trà đặc, nước phèn, nước lá được truyền miệng nhiều, nhưng tác dụng nếu có thì ngắn và có thể gây kích ứng, khô nứt da. Không nên dùng phèn chua, hoá chất công nghiệp hay thuốc không rõ nguồn gốc lên da tay chân.
Mồ hôi chân: giữ bàn chân khô và đỡ mùi
Bàn chân ra mồ hôi nhiều mà bị bọc trong tất và giày kín cả ngày thì mồ hôi không bay hơi được. Da kẽ ngón trắng nhăn, giày ẩm, rồi vi khuẩn trên da phân huỷ mồ hôi tạo mùi. Chân ẩm lâu còn là điều kiện để nấm da chân phát triển.
Với người ra mồ hôi chân nhiều, các thói quen giữ chân khô có ý nghĩa gấp đôi người khác: rửa chân bằng xà phòng mỗi ngày, lau khô kỹ kẽ ngón, thay tất ít nhất mỗi ngày và thêm một đôi giữa ngày nếu cần, chọn tất thấm hút, luân phiên giày để mỗi đôi có một ngày khô hẳn. Ở nhà nên đi dép hở cho chân thoáng.
Giày có chất liệu thoáng khí và lót giày rút ra phơi được giúp nhiều. Người phải đi ủng, giày bảo hộ kín theo công việc nên mang tất dự phòng để thay giữa ca và cho chân nghỉ thoáng trong giờ nghỉ. Nếu chân có mùi rất nặng dù đã làm đủ các bước, có những lỗ rỗ nhỏ ở lòng bàn chân, hay ngứa, bong da kẽ ngón, nên đi khám vì có thể có nhiễm khuẩn hoặc nấm đi kèm.
Mồ hôi tay ở tuổi học trò và ở chỗ làm
Tăng tiết mồ hôi tay thường lộ rõ nhất ở tuổi đi học: giấy thi nhoè mực, bàn phím máy tính ướt, ngại nắm tay bạn khi chơi trò chơi, ngại giơ tay phát biểu. Nhiều em giấu chuyện này vì xấu hổ, và cha mẹ chỉ biết khi thấy con hay chùi tay vào quần áo hoặc tránh các hoạt động có cầm tay. Cách giúp tốt nhất là nói về nó như một tình trạng sức khoẻ bình thường, không trêu chọc, không so sánh con với bạn khác, và đưa con đi khám để được tư vấn cách phù hợp lứa tuổi.
Ở chỗ làm, mồ hôi tay gây phiền với những công việc cần cầm nắm chính xác hay tiếp xúc giấy tờ, tiền mặt, sản phẩm: thợ điện tử, thợ may, thu ngân, nhân viên phòng thí nghiệm. Một vài điều chỉnh nhỏ giúp đỡ nhiều: đặt khăn cotton sạch ở bàn làm việc, dùng găng vải mỏng khi phù hợp, để máy quạt nhẹ hướng vào tay, và cho phép mình rửa tay bằng nước mát vài lần trong ca. Với người phải dùng dụng cụ sắc hoặc máy móc, tay trơn còn là chuyện an toàn: cần lau khô tay và dùng găng có độ bám thích hợp trước khi thao tác.
Các hướng bác sĩ có thể bàn với bạn
Khi mồ hôi ảnh hưởng nhiều tới sinh hoạt, bác sĩ da liễu sẽ hỏi kỹ thời điểm, vị trí, mức độ ảnh hưởng và tiền sử gia đình, có khi cho làm xét nghiệm để loại trừ nguyên nhân khác. Sau đó, tuỳ mức độ, bác sĩ có thể bàn nhiều lựa chọn, thường đi từ đơn giản tới phức tạp: sản phẩm bôi tại chỗ, các phương pháp dùng dòng điện nhẹ qua nước cho tay chân, tiêm tại chỗ, thuốc uống, và trong một số trường hợp chọn lọc là can thiệp phẫu thuật.
Mỗi hướng có lợi ích, giới hạn và tác dụng không mong muốn riêng. Ví dụ, can thiệp phẫu thuật có thể làm mồ hôi chuyển sang ra nhiều hơn ở vùng khác của cơ thể, điều mà người bệnh cần được giải thích kỹ trước khi quyết định. Vì vậy không có phương pháp nào là tốt nhất cho tất cả mọi người.
Việc của người đọc là mô tả rõ tình trạng của mình, hỏi lại khi chưa hiểu, và không tự mua thuốc uống hay tự tìm nơi tiêm theo lời quảng cáo. Mọi phương pháp có dùng thuốc cần được bác sĩ chỉ định và theo dõi.
Khi nào cần đi khám
Nên đi khám da liễu khi mồ hôi tay chân làm bạn khó học, khó làm việc, ngại giao tiếp; khi da tay chân thường xuyên bong, nứt, nấm vì ẩm; hoặc khi đã thử các cách sinh hoạt ở trên mà không đỡ. Tăng tiết mồ hôi không nguy hiểm, nhưng ảnh hưởng tới chất lượng sống là lý do chính đáng để được khám và tư vấn.
Nên khám nội khoa sớm khi mồ hôi mới xuất hiện ở người lớn mà trước đây không có; khi ra mồ hôi khắp người hoặc chỉ một bên cơ thể; khi đổ mồ hôi đêm ướt áo; hoặc khi kèm sụt cân, sốt, hồi hộp, run tay, mệt nhiều. Đây là những dấu hiệu cần tìm nguyên nhân.
Cần gọi 115 hoặc đi cấp cứu ngay khi vã mồ hôi lạnh kèm đau tức ngực, khó thở, buồn nôn, choáng váng; hoặc người có đái tháo đường bị vã mồ hôi, run, lả, lơ mơ mà không tỉnh lại nhanh. Những tình huống này không phải chuyện mồ hôi tay chân, mà có thể là cấp cứu tim mạch hay hạ đường huyết.
Câu hỏi thường gặp
Mồ hôi tay nhiều có phải do thận yếu không?
Không có cơ sở để nói mồ hôi tay nhiều là do thận yếu. Dạng thường gặp nhất là tăng tiết khu trú, liên quan tới cách hệ thần kinh điều khiển tuyến mồ hôi. Khi mồ hôi kèm dấu hiệu bất thường khác, bác sĩ sẽ tìm nguyên nhân qua khám và xét nghiệm.
Mồ hôi tay ở trẻ có tự hết khi lớn không?
Có trẻ đỡ dần theo tuổi, có trẻ kéo dài sang tuổi trưởng thành. Nếu mồ hôi làm con ngại viết, ngại chơi với bạn hoặc da tay hay bong nứt, nên đưa con đi khám nhi hoặc da liễu để được tư vấn cách phù hợp với độ tuổi.
Uống ít nước có giúp bớt mồ hôi tay không?
Không nên. Cơ thể vẫn cần đủ nước, và uống ít không làm tuyến mồ hôi ở tay chân bớt hoạt động theo cách đáng kể. Thiếu nước còn gây mệt, táo bón, ảnh hưởng thận. Nên uống đủ nước theo nhu cầu.
Mồ hôi tay có lây không?
Không. Tăng tiết mồ hôi không phải bệnh nhiễm trùng nên không lây khi bắt tay hay dùng chung đồ. Tuy nhiên chân ẩm lâu dễ bị nấm, và nấm thì có thể lây qua khăn, dép dùng chung.
Tập thể dục có làm mồ hôi tay tăng không?
Khi vận động, mồ hôi toàn thân tăng để làm mát, đó là bình thường. Vận động đều đặn tốt cho sức khoẻ và có thể giúp giảm căng thẳng, mà căng thẳng là thứ hay làm mồ hôi tay tăng. Không có lý do để tránh vận động vì sợ ra mồ hôi tay.
Có nên dùng phấn rôm để tay khô?
Một ít bột khô có thể giúp tạm thời khi cần cầm nắm, nhưng bột vón cục khi gặp nhiều mồ hôi và có thể gây bí, kích ứng. Không nên dùng phèn chua hay hoá chất lạ. Hỏi dược sĩ hoặc bác sĩ nếu cần sản phẩm lâu dài.