Khi đi xe máy, mu bàn tay, cẳng tay và mu bàn chân là những vùng da phơi nắng trực tiếp nhiều nhất, nhiều giờ mỗi tuần, nên dễ cháy nắng, sạm màu, lão hoá sớm và tích luỹ tác hại của tia cực tím theo năm tháng. Cách bảo vệ hiệu quả là kết hợp che chắn bằng áo tay dài, găng, giày hoặc tất với kem chống nắng phổ rộng cho phần da còn hở, và tránh đi nắng gắt khi có thể.
Bài này nhìn chuyện chống nắng từ góc sức khoẻ da tay chân, không phải chuyện làm trắng. Nó giải thích tia cực tím làm gì với da, che chắn thế nào cho thực tế với người đi xe máy hằng ngày, dùng kem chống nắng sao cho đúng, xử lý cháy nắng nhẹ, và những thay đổi trên da tay chân cần được bác sĩ xem sớm.
Tia cực tím làm gì với da tay chân
Ánh nắng mặt trời chứa tia cực tím, gồm hai loại chính chạm tới mặt đất là UVB và UVA. UVB tác động mạnh lên lớp ngoài của da, là thủ phạm chính của cháy nắng: da đỏ, rát, có khi phồng rộp sau vài giờ phơi nắng. UVA đi sâu hơn, có mặt quanh năm, xuyên qua mây và kính, góp phần nhiều vào sạm da, nám, nếp nhăn và lão hoá da sớm. Cả hai đều gây tổn thương vật chất di truyền trong tế bào da, và tổn thương này tích luỹ qua nhiều năm.
Các tổ chức y tế lớn như Tổ chức Y tế Thế giới coi tia cực tím là yếu tố nguy cơ chính đã biết của ung thư da. Người da sẫm màu có lớp sắc tố bảo vệ tốt hơn người da rất sáng, nhưng vẫn có thể bị cháy nắng, sạm da, và vẫn có nguy cơ ung thư da, chỉ là ở mức khác nhau.
Với người Việt đi xe máy, mu tay đặt trên tay lái hướng thẳng lên trời, cẳng tay hở khi mặc áo ngắn, mu bàn chân trong đôi dép hở là những vùng nhận nắng nhiều nhất. Nhiều người có ranh giới sạm rõ ở cổ tay, đúng chỗ tay áo kết thúc, là dấu vết của hàng nghìn giờ phơi nắng trên đường.
Che chắn: lớp bảo vệ quan trọng nhất
Các hướng dẫn chống nắng phổ biến đều đặt che chắn bằng quần áo lên trước kem chống nắng, vì quần áo không bị trôi, không cần bôi lại:
- Áo tay dài hoặc áo khoác chống nắng: vải dệt dày, màu đậm thường chắn tia cực tím tốt hơn vải mỏng, màu nhạt; áo có ghi chỉ số chống tia cực tím của vải là một gợi ý tham khảo.
- Găng tay: găng vải mỏng che mu tay, ngón tay khi cầm lái; chọn loại thoáng, bám tay lái tốt để không ảnh hưởng tới việc phanh, ga.
- Giày hoặc tất che mu bàn chân: dép có quai che bớt, hoặc mang tất mỏng khi đi xa.
- Quần dài: che cẳng chân, nhất là phần cẳng chân lộ ra giữa quần và dép khi ngồi xe.
- Mũ bảo hiểm có kính chắn và khẩu trang: chủ yếu cho mặt, cổ, nhưng nhắc ở đây để không quên các vùng khác.
- Chọn giờ đi khi có thể: tia cực tím thường mạnh nhất vào khoảng giữa ngày; những chuyến đi không gấp có thể dời sang sáng sớm hay chiều muộn.
Áo chống nắng dày, kín có thể làm người nóng hơn trong mùa hè. Chọn loại thoáng khí, uống đủ nước và nghỉ ở chỗ râm khi đi đường dài để tránh say nắng.
Dùng kem chống nắng cho phần da còn hở
Kem chống nắng là lớp bảo vệ bổ sung cho những chỗ không che được. Một số nguyên tắc chung, theo khuyến cáo của các hội da liễu như Hội Da liễu Mỹ:
- Chọn kem phổ rộng, tức là chắn cả UVA và UVB, chỉ số chống nắng từ 30 trở lên.
- Bôi trước khi ra nắng khoảng mười lăm phút, đủ lượng: phần lớn người dùng bôi quá mỏng so với lượng được thử nghiệm.
- Đừng quên mu bàn tay, kẽ ngón, cổ tay, mu bàn chân và mắt cá chân, những chỗ hay bị bỏ sót.
- Bôi lại khoảng mỗi hai giờ khi ở ngoài nắng, và sau khi ra nhiều mồ hôi, rửa tay hay đi mưa.
- Rửa tay sẽ trôi kem; người đi giao hàng, bán hàng rửa tay nhiều lần nên mang tuýp nhỏ theo người.
- Trẻ dưới sáu tháng tuổi nên được che chắn và tránh nắng thay vì bôi kem; với trẻ lớn hơn, hỏi bác sĩ hoặc dược sĩ về loại phù hợp.
Kem chống nắng chỉ giảm, không chặn hoàn toàn tia cực tím. Đã bôi kem không có nghĩa là có thể phơi nắng lâu hơn. Nếu da phản ứng đỏ, ngứa với một loại kem, đổi loại khác và hỏi dược sĩ.
Cháy nắng tay chân: xử lý nhẹ tại nhà và giới hạn
Cháy nắng nhẹ biểu hiện bằng da đỏ, nóng, rát, căng, xuất hiện vài giờ sau khi phơi nắng và nặng nhất trong khoảng một ngày sau đó. Với cháy nắng nhẹ ở người lớn khoẻ mạnh, các việc chăm sóc thông thường gồm: tránh nắng hoàn toàn cho vùng bị cháy, làm mát bằng nước mát hoặc khăn mát, thoa kem dưỡng ẩm dịu không mùi, uống đủ nước, mặc đồ vải mềm rộng không cọ xát. Thuốc giảm đau nếu cần nên dùng theo hướng dẫn của dược sĩ hoặc bác sĩ.
Không chọc vỡ các bóng nước, không bôi kem đánh răng, nước mắm, dầu gió, nước đá trực tiếp, vì các cách này gây kích ứng, nhiễm trùng hoặc tổn thương lạnh. Vài ngày sau da sẽ bong; để da bong tự nhiên, không bóc.
Mỗi lần cháy nắng là một lần da bị tổn thương. Thay vì chỉ lo xử lý, hãy coi đó là dấu hiệu cách che chắn hiện tại chưa đủ và cần điều chỉnh, nhất là với trẻ em.
Sạm da tay và các thay đổi lâu dài: điều nên biết
Sạm da là phản ứng bảo vệ, không phải dấu hiệu da khoẻ. Da sẫm màu lên sau nắng là do tế bào sắc tố tăng sản xuất để che chắn, nghĩa là da đã nhận đủ tia cực tím để kích hoạt cơ chế phòng thủ.
Đốm nâu ở mu tay tích luỹ theo năm tháng. Những đốm nâu phẳng ở mu tay người trung niên trở đi thường liên quan tới phơi nắng lâu năm và đa phần lành tính, nhưng đốm mới, thay đổi nhanh thì cần khám.
Da mu tay mỏng, nhăn, dễ bầm theo tuổi. Phơi nắng lâu năm làm giảm độ đàn hồi, khiến da mu tay lão hoá sớm hơn da những vùng được che.
Kem làm trắng không thay được che chắn. Sản phẩm làm sáng da không bảo vệ da khỏi tia cực tím. Một số sản phẩm không rõ nguồn gốc còn chứa chất có hại cho da. Không nên dùng sản phẩm quảng cáo trắng nhanh trên tay chân.
Tổn thương do nắng có thể xuất hiện ở người da ngăm. Không nên nghĩ da ngăm thì không cần chống nắng; da ngăm vẫn cháy nắng, vẫn sạm và vẫn cần được theo dõi các thay đổi bất thường.
Người làm việc ngoài trời cả ngày: che chắn thế nào cho thực tế
Người giao hàng, chạy xe ôm công nghệ, bán hàng rong, thợ xây, người làm nông có thể ở ngoài nắng nhiều giờ mỗi ngày, quanh năm. Với họ, những lời khuyên kiểu tránh nắng giữa trưa khó làm theo, nên cần một cách bảo vệ phù hợp với công việc thật.
Lớp che chắn cố định là quan trọng nhất: áo tay dài thoáng khí, găng vải mỏng có lòng bàn tay bám, quần dài, tất hoặc giày che mu bàn chân. Bộ đồ này mặc suốt ca nên cần chọn loại mát, khô nhanh, giặt được hằng ngày; có hai bộ để luân phiên. Phần da còn hở như ngón tay, cổ tay thì bôi kem chống nắng đầu ca và bôi lại khi nghỉ trưa, sau khi rửa tay.
Nghỉ ngắn ở chỗ râm, uống nước đều trong ca, và để ý các dấu hiệu say nắng như đau đầu, chóng mặt, buồn nôn, mệt lả là phần không tách rời của chống nắng cho người làm ngoài trời. Theo quy định hiện hành về an toàn vệ sinh lao động, người sử dụng lao động có trách nhiệm với điều kiện làm việc nắng nóng của người lao động; người làm tự do thì càng cần tự chủ động sắp xếp.
Theo dõi da tay chân: những thay đổi cần để ý
Ngoài chuyện che chắn, thói quen nhìn da tay chân của chính mình vài tháng một lần giúp phát hiện sớm những thay đổi bất thường. Nên nhìn cả những chỗ ít để ý như lòng bàn tay, lòng bàn chân, giữa các ngón, dưới móng tay móng chân. Ở người châu Á, một số dạng ung thư hắc tố hay gặp ở lòng bàn chân, lòng bàn tay và dưới móng, là những chỗ không phơi nắng nhiều, nên việc theo dõi không chỉ dành cho vùng da hở.
Các hội da liễu hay dùng cách nhớ ABCDE cho nốt ruồi: A là không đối xứng, B là bờ không đều, C là màu không đồng nhất, nhiều màu, D là đường kính lớn, E là thay đổi theo thời gian về kích thước, hình dạng, màu sắc, hay xuất hiện ngứa, chảy máu. Một nốt có các đặc điểm này không có nghĩa là ung thư, nhưng là lý do để đi khám.
Ngoài nốt ruồi, cần để ý một vết loét, một mảng sần sùi, đóng vảy ở mu tay không lành sau vài tuần, một vệt đen dọc mới xuất hiện dưới móng không do va đập. Chụp ảnh lại để so sánh qua thời gian giúp bác sĩ đánh giá dễ hơn.
Khi nào cần đi khám
Nên đi khám da liễu khi có nốt ruồi mới hoặc nốt ruồi thay đổi kích thước, hình dạng, màu sắc; khi có nốt ngứa, chảy máu, loét không lành; khi có mảng da sần sùi, đóng vảy ở mu tay không hết sau vài tuần; khi có vệt đen mới dưới móng tay móng chân không do va đập; hoặc khi da hay nổi mẩn, ngứa mỗi lần ra nắng, vì đó có thể là phản ứng của da với ánh nắng, có khi liên quan tới thuốc đang dùng.
Nên đi khám sớm khi cháy nắng diện rộng, phồng rộp nhiều, đau nhiều, hoặc ở trẻ nhỏ; khi vùng cháy nắng sưng, chảy mủ, có dấu hiệu nhiễm trùng.
Cần gọi 115 hoặc đi cấp cứu ngay khi sau thời gian dài ngoài nắng nóng có các dấu hiệu say nắng, sốc nhiệt như sốt cao, da nóng, đau đầu dữ dội, lú lẫn, nôn nhiều, ngất; hoặc khi cháy nắng diện rộng kèm sốt, ớn lạnh, choáng váng, lơ mơ. Trong lúc chờ, đưa người bệnh vào chỗ mát, nới quần áo, làm mát cơ thể bằng khăn ướt.
Câu hỏi thường gặp
Trời râm, nhiều mây có cần chống nắng tay không?
Có. Một phần đáng kể tia cực tím vẫn xuyên qua mây, đặc biệt là UVA. Ở Việt Nam, chỉ số tia cực tím thường cao trong phần lớn năm. Với người đi xe máy hằng ngày, thói quen che chắn nên giữ cả khi trời râm.
Kem chống nắng có gây thiếu vitamin D không?
Cơ thể tạo vitamin D khi da tiếp xúc ánh nắng, nhưng các nghiên cứu cho thấy việc dùng kem chống nắng theo cách thông thường hiếm khi gây thiếu vitamin D ở người khoẻ mạnh. Người lo lắng về vitamin D nên hỏi bác sĩ thay vì bỏ chống nắng.
Đã mặc áo chống nắng có cần bôi kem cho tay không?
Phần được áo che kín thì không cần. Nhưng mu bàn tay, ngón tay, cổ tay thường lộ ra khi cầm lái, nên cần găng hoặc kem cho các chỗ này. Áo mỏng, ướt mồ hôi hoặc giãn ra cũng chắn nắng kém hơn.
Sạm da tay do nắng có hết không?
Sạm da do nắng thường nhạt dần khi được che chắn tốt trong nhiều tuần đến vài tháng. Đốm nâu lâu năm thì khó mất hơn. Không nên tự dùng sản phẩm tẩy trắng mạnh; nếu muốn điều trị đốm sạm, nên hỏi bác sĩ da liễu.
Kem chống nắng để trong cốp xe máy có còn dùng được không?
Nhiệt độ cao trong cốp xe ngoài nắng có thể làm kem chống nắng giảm chất lượng nhanh hơn. Nên để kem ở nơi mát, xem hạn dùng, và thay khi kem đổi màu, tách lớp hay có mùi lạ.