Caffeine có thể làm tay run rõ hơn, nhưng run tay không có nghĩa là bắt buộc phải bỏ hẳn cà phê. Ở người khoẻ mạnh, ai cũng có một mức run rất nhỏ gọi là run sinh lý; caffeine, cùng với căng thẳng, thiếu ngủ và đói, làm mức run này mạnh lên đến lúc thấy được bằng mắt, như khi cầm thìa, xâu kim hay ký tên.
Với đa số người, run do caffeine tự hết khi uống ít lại hoặc uống sớm hơn trong ngày. Cần giảm rõ rệt hoặc tránh hẳn là một số nhóm: người đã có chứng run được bác sĩ xác định, người lo âu, mất ngủ, hồi hộp, phụ nữ mang thai, trẻ em và người đang dùng một số loại thuốc. Bài này giải thích từng nhóm và cách giảm để không bị đau đầu, mệt mỏi.
Caffeine làm tay run qua cơ chế nào
Caffeine chặn thụ thể của adenosine, một chất trong não làm ta thấy buồn ngủ và chậm lại. Khi adenosine bị chặn, hệ thần kinh ở trạng thái tỉnh táo hơn, nhịp tim có thể nhanh hơn, cơ thể tiết thêm adrenaline. Chính adrenaline và trạng thái hưng phấn đó làm mức run sinh lý vốn có của cơ tăng lên.
Run do caffeine thường là run nhỏ, nhanh, thấy rõ khi giữ tay ở một tư thế như duỗi tay ra trước hoặc khi làm việc tinh như viết, cầm cốc đầy nước. Nó xảy ra ở cả hai tay, có thể kèm cảm giác bồn chồn, tim đập nhanh, khó ngủ. Khi caffeine được chuyển hoá hết, run cũng dịu đi.
Thời gian caffeine ở lại trong cơ thể khác nhau rất nhiều giữa người với người: hút thuốc làm đào thải nhanh hơn, mang thai và một số thuốc làm chậm lại. Vì vậy có người uống cà phê buổi chiều vẫn ngủ ngon, có người uống buổi sáng mà tối vẫn trằn trọc và tay vẫn run nhẹ.
Caffeine nằm ở đâu ngoài ly cà phê
Nhiều người đã giảm cà phê mà vẫn run, vì caffeine còn có trong nhiều thứ khác. Lượng caffeine thật trong mỗi loại dao động rất rộng theo cách pha, loại hạt, độ đậm và kích cỡ ly, nên bảng dưới chỉ so sánh tương đối.
| Nguồn caffeine | Mức tương đối | Điều hay bị bỏ qua |
|---|---|---|
| Cà phê phin, cà phê máy | Thường cao | Ly lớn uống chậm cả buổi vẫn là nhiều caffeine |
| Cà phê hoà tan, cà phê sữa đóng lon | Từ thấp đến trung bình | Hay uống nhiều gói, nhiều lon trong ngày |
| Trà xanh, trà đen, trà sữa | Từ thấp đến trung bình | Trà đặc, trà ủ lâu, trà sữa cốc lớn có thể không ít |
| Nước tăng lực | Trung bình đến cao | Thường kèm nhiều đường; có loại thêm chiết xuất chứa caffeine |
| Nước ngọt có ga vị cola | Thấp đến trung bình | Trẻ em hay uống mà người lớn không để ý |
| Sô cô la, ca cao | Thấp | Sô cô la đen có nhiều hơn sô cô la sữa |
| Một số thuốc cảm, thuốc giảm đau phối hợp | Có thể có | Hỏi dược sĩ, đọc thành phần khi mua |
Cơ quan Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Mỹ (FDA) nêu mức khoảng 400 mg caffeine mỗi ngày thường không liên quan đến tác hại ở người lớn khoẻ mạnh, nhưng nhạy cảm với caffeine khác nhau nhiều. Người đã thấy run, hồi hộp ở mức thấp hơn thế thì cơ thể mình mới là thước đo đúng.
Ai nên giảm hoặc tránh caffeine
Người đã có chứng run được bác sĩ chẩn đoán. Ở người có run vô căn hay các chứng run khác, caffeine thường làm run nặng hơn rõ rệt. Bác sĩ điều trị là người phù hợp nhất để nói nên giảm đến đâu.
Người lo âu, hay hồi hộp, có cơn hoảng sợ. Caffeine làm tim đập nhanh và bồn chồn, những cảm giác dễ bị hiểu nhầm là sắp có chuyện, từ đó lo âu tăng thêm.
Người mất ngủ. Caffeine uống vào buổi chiều có thể vẫn còn tác dụng lúc đi ngủ. Thiếu ngủ lại làm run tay hôm sau rõ hơn, thành một vòng lặp.
Phụ nữ mang thai, cho con bú. Nhiều hướng dẫn y tế khuyên phụ nữ mang thai hạn chế caffeine ở mức thấp hơn người lớn thông thường; mức cụ thể nên hỏi bác sĩ sản theo dõi thai.
Trẻ em và thiếu niên. Không nên cho trẻ uống nước tăng lực. Cà phê, trà sữa đậm cũng không phải đồ uống cho trẻ.
Người có bệnh tim, tăng huyết áp, trào ngược dạ dày, hoặc đang dùng thuốc. Một số thuốc tương tác với caffeine hoặc chính chúng gây run, như một vài thuốc trị hen. Hỏi bác sĩ hoặc dược sĩ trước khi thay đổi.
Giảm caffeine mà không bị đau đầu, uể oải
Người quen uống cà phê mỗi ngày mà dừng đột ngột hay bị đau đầu, mệt, khó tập trung trong vài ngày đầu. Giảm từ từ thường dễ chịu hơn nhiều:
- Ghi lại một tuần đang uống gì, bao nhiêu, vào giờ nào, kể cả trà, trà sữa, nước tăng lực.
- Bỏ trước những ly uống sau giữa chiều, vì chúng ảnh hưởng giấc ngủ nhiều nhất.
- Giảm dần độ đậm hoặc cỡ ly trong một đến hai tuần thay vì cắt hẳn; có thể pha một phần cà phê ít caffeine.
- Uống đủ nước lọc, ăn đủ bữa sáng: đói cũng làm tay run và dễ nhầm là thiếu cà phê.
- Thay thói quen “cầm ly” bằng thứ khác: nước ấm, trà thảo mộc không caffeine, đi bộ vài phút.
- Theo dõi run tay sau hai đến ba tuần. Nếu run vẫn như cũ dù đã giảm nhiều, nguyên nhân có thể không nằm ở caffeine.
Với ví dụ giả định một người uống ba ly cà phê đậm mỗi ngày, có thể bắt đầu bằng việc bỏ ly buổi chiều trong tuần đầu, rồi thay ly buổi trưa bằng ly nhỏ hơn ở tuần thứ hai. Mục tiêu là tìm mức cơ thể chịu được, không phải con số chung cho mọi người.
Những hiểu lầm quanh chuyện cà phê và run tay
“Đã run tay thì tuyệt đối không được uống cà phê.” Với run sinh lý, nhiều người chỉ cần uống ít lại, uống loãng hơn hoặc uống sớm hơn là đủ. Cấm tuyệt đối chỉ cần thiết khi bác sĩ khuyên, chẳng hạn với một số người có chứng run, rối loạn nhịp tim hay lo âu nặng.
“Uống nhiều nước tăng lực mới tỉnh, tay run một chút không sao.” Run, hồi hộp, tim đập nhanh là tín hiệu cơ thể đã nhận quá mức chịu được. Không nên coi đó là cái giá bình thường của sự tỉnh táo.
“Run tay là do thiếu canxi, uống bổ sung sẽ hết.” Không có cơ sở để tự kết luận như vậy. Rối loạn khoáng chất chỉ là một trong nhiều khả năng và cần xét nghiệm; tự bổ sung có thể che lấp nguyên nhân thật.
“Run tay ở người trẻ chắc chắn do cà phê.” Caffeine là nghi phạm hay gặp, nhưng thiếu ngủ, căng thẳng, đói, tuyến giáp và thuốc cũng gây run. Giảm cà phê là bước thử đầu tiên tốt, không phải câu trả lời cuối cùng.
Tự theo dõi ở nhà trước khi đi khám
Vài tuần ghi chép đơn giản giúp chính người đọc thấy rõ mối liên hệ giữa đồ uống và run tay, và giúp bác sĩ đánh giá nhanh hơn nếu phải đi khám:
- Giờ uống và loại đồ uống có caffeine, cỡ ly, độ đậm ước chừng.
- Lúc nào thấy run: khi cầm cốc, khi viết, khi tay đặt yên trên đùi, khi duỗi tay ra trước.
- Run ở một tay hay cả hai tay, có run đầu, run giọng, run chân không.
- Đêm trước ngủ được bao nhiêu, có bỏ bữa không, có đang căng thẳng chuyện gì không.
- Thuốc đang dùng, kể cả thuốc cảm, thuốc xịt hen, thuốc giảm cân, thực phẩm bổ sung.
- Có thể quay một đoạn video ngắn lúc tay run để đưa bác sĩ xem, vì lúc khám run có khi không xuất hiện.
Nếu sau hai đến ba tuần giảm caffeine mà sổ ghi vẫn cho thấy run như cũ, đó là thông tin quan trọng: nguyên nhân nhiều khả năng nằm ở chỗ khác và nên đi khám.
Khi run tay không phải do caffeine
Run sinh lý tăng lên vì cà phê thường dịu khi giảm cà phê, ngủ đủ, ăn đủ. Nếu đã làm vậy mà run vẫn còn, cần nghĩ đến nguyên nhân khác. Tuyến giáp hoạt động quá mức hay đi kèm run tay, tim đập nhanh, ra nhiều mồ hôi, sụt cân dù ăn nhiều. Một số thuốc có thể gây run. Người uống rượu nhiều có thể run khi ngưng rượu. Đường huyết thấp làm run kèm vã mồ hôi, đói cồn cào.
Có những kiểu run cần bác sĩ chuyên khoa thần kinh đánh giá: run xảy ra khi tay đang nghỉ trên đùi và giảm khi cử động; run chỉ ở một bên; run kèm cử động chậm, chữ viết nhỏ dần, dáng đi lê bước; run tăng dần theo năm và rõ nhất khi cầm đồ, ảnh hưởng đến ăn uống. Những kiểu này không thể tự phân biệt ở nhà, và cũng không nên tự đoán tên bệnh từ một vài dấu hiệu đọc được trên mạng.
Khi nào cần đi khám
Nên đi khám khi run tay kéo dài nhiều tuần dù đã giảm caffeine; khi run làm khó ăn uống, viết, cài cúc áo; khi run chỉ một bên hoặc run lúc tay đang nghỉ; khi kèm tim đập nhanh, sụt cân, ra nhiều mồ hôi, mất ngủ kéo dài; hoặc khi run bắt đầu sau khi dùng một loại thuốc mới. Mang theo danh sách thuốc và đồ uống có caffeine đang dùng.
Cần đến cấp cứu ngay nếu run đi kèm đau ngực, khó thở, tim đập rất nhanh hoặc loạn nhịp, ngất hay gần ngất — đặc biệt sau khi uống nhiều nước tăng lực hoặc dùng sản phẩm chứa caffeine liều cao. Gọi 115 hoặc đến cấp cứu ngay nếu tê hoặc yếu xuất hiện đột ngột ở một bên tay, chân, nhất là khi kèm méo miệng, nói khó, nhìn mờ, chóng mặt mất thăng bằng — đó là dấu hiệu nghi đột quỵ, mỗi phút đều có giá trị.
Chuẩn bị cho buổi khám
Mang theo sổ ghi đồ uống và thời điểm run, danh sách thuốc và sản phẩm bổ sung đang dùng, đoạn video ngắn quay lúc tay run nếu có. Nói rõ run bắt đầu từ khi nào, tăng hay giảm theo thời gian, trong gia đình có ai run tay tương tự không. Bác sĩ có thể yêu cầu xét nghiệm máu để kiểm tra tuyến giáp, đường huyết hay các chỉ số khác; kết quả đó mới cho biết nguyên nhân, chứ không phải ly cà phê sáng nay.
Câu hỏi thường gặp
Uống cà phê xong tay run thì nên làm gì ngay?
Ngồi xuống, uống thêm nước lọc, ăn nhẹ nếu đang đói, hít thở chậm vài phút. Run do caffeine thường dịu dần sau vài giờ. Nếu kèm đau ngực, khó thở, tim đập rất nhanh hoặc choáng váng thì cần đến cơ sở y tế.
Cà phê ít caffeine có làm run tay không?
Cà phê đã khử phần lớn caffeine thường ít gây run hơn rõ rệt, nhưng vẫn còn một lượng nhỏ caffeine. Với người rất nhạy, uống nhiều ly vẫn có thể thấy hồi hộp; với đa số người, đây là cách giữ thói quen mà giảm tác động.
Trà xanh có ít gây run hơn cà phê không?
Một ly trà xanh pha loãng thường có ít caffeine hơn một ly cà phê phin, nhưng trà pha đặc, ủ lâu hoặc uống nhiều ly thì tổng lượng không nhỏ. Trà còn có các chất khác nên cảm giác có thể khác, nhưng nguyên tắc vẫn là tính tổng lượng trong ngày.
Nước tăng lực có nguy hiểm hơn cà phê không?
Nước tăng lực thường được uống nhanh, uống nhiều lon, kèm nhiều đường và đôi khi kết hợp với rượu, nên dễ vượt mức cơ thể chịu được. Trẻ em và thiếu niên không nên uống. Người có bệnh tim nên hỏi bác sĩ trước.
Bỏ cà phê rồi bị đau đầu mấy ngày có sao không?
Đau đầu, mệt, khó tập trung trong vài ngày đầu sau khi ngưng caffeine là hiện tượng thường gặp và tự hết. Giảm từ từ giúp nhẹ hơn. Nếu đau đầu dữ dội, đột ngột, kèm nôn, cứng gáy hay yếu tay chân thì cần đi khám ngay, không phải do cai cà phê.
Người lớn tuổi run tay có nên bỏ cà phê hẳn không?
Không nhất thiết. Nên thử giảm và quan sát. Nếu run vẫn rõ, tăng dần theo thời gian hoặc kèm cử động chậm, đi lại khó, cần đi khám để bác sĩ tìm nguyên nhân thay vì chỉ thay đổi đồ uống.