Viêm khớp dạng thấp là một bệnh tự miễn: hệ miễn dịch tấn công màng hoạt dịch lót trong khớp, gây viêm, sưng, cứng kéo dài, thường ở nhiều khớp nhỏ hai bên tay cùng lúc. Thoái hoá khớp là sự thay đổi của sụn và xương ở khớp theo tuổi, tải trọng và nhiều yếu tố khác, đau tăng khi dùng khớp, cứng buổi sáng ngắn. Hai bệnh khác nhau về cơ chế, tiến triển và cách điều trị.
Hiểu khác biệt này không để tự chẩn đoán — việc đó cần bác sĩ khám, xét nghiệm và chụp phim — mà để biết khi nào triệu chứng của mình đáng đi khám sớm, và để nói chuyện với bác sĩ dễ hơn. Bài viết ở mức nguyên lý, không nêu thuốc hay phác đồ.
Hai bệnh, hai cơ chế khác hẳn nhau
Trong một khớp hoạt dịch như khớp ngón tay, hai đầu xương được phủ sụn trơn, cả khớp được bọc trong bao khớp có lớp màng hoạt dịch tiết dịch nhờn. Ở viêm khớp dạng thấp, vấn đề bắt đầu ở lớp màng này: vì những lý do chưa hiểu hết, gồm yếu tố di truyền và môi trường như hút thuốc lá, hệ miễn dịch phản ứng nhầm, màng hoạt dịch viêm, dày lên, tiết nhiều dịch. Nếu không được kiểm soát, quá trình viêm có thể bào mòn sụn và xương, làm khớp biến dạng theo thời gian.
Ở thoái hoá khớp, trọng tâm là sụn và xương dưới sụn. Sụn mỏng dần, xương dưới sụn thay đổi, mọc thêm gai xương ở rìa khớp. Viêm có thể có, nhưng ở mức nhẹ hơn và không phải động lực chính. Tuổi, tải trọng lên khớp, chấn thương cũ, cân nặng, di truyền và cách dùng khớp đều góp phần.
Vì cơ chế khác, câu hỏi “bệnh nào nặng hơn” không có câu trả lời chung. Thoái hoá khớp rất phổ biến, phần lớn diễn tiến chậm, có thể ảnh hưởng nhiều tới sinh hoạt. Viêm khớp dạng thấp ít gặp hơn nhưng là bệnh toàn thân, có thể ảnh hưởng ngoài khớp, và có một khoảng thời gian sớm mà điều trị đúng giúp hạn chế tổn thương lâu dài — đó là lý do không nên chần chừ khi có dấu hiệu gợi ý.
So sánh ở mức nguyên lý
Bảng dưới tóm tắt khác biệt thường được mô tả trong tài liệu y khoa. Mỗi người có thể không đúng hoàn toàn với một cột; chẩn đoán cần bác sĩ:
| Khía cạnh | Viêm khớp dạng thấp | Thoái hoá khớp |
|---|---|---|
| Bản chất | Bệnh tự miễn, viêm màng hoạt dịch | Thay đổi sụn và xương ở khớp |
| Tuổi khởi phát | Có thể ở bất kỳ tuổi trưởng thành nào, hay gặp tuổi trung niên | Thường từ trung niên, tăng dần theo tuổi |
| Khớp tay hay bị | Khớp gốc ngón, khớp giữa ngón, cổ tay; ít khi khớp đầu ngón | Khớp đầu ngón, khớp giữa ngón, khớp gốc ngón cái |
| Phân bố | Thường đối xứng hai bên, nhiều khớp | Có thể một bên hoặc hai bên, không nhất thiết đối xứng |
| Cứng buổi sáng | Thường kéo dài, khoảng một giờ trở lên | Thường ngắn, dưới khoảng nửa giờ |
| Sưng | Sưng mềm, ấm, căng quanh khớp | Nốt cứng như xương, có thể sưng nhẹ từng đợt |
| Toàn thân | Có thể mệt mỏi, sốt nhẹ, sụt cân | Thường không |
| Diễn biến đau | Đau cả khi nghỉ, đỡ khi cử động | Đau tăng khi dùng nhiều, đỡ khi nghỉ |
Một người có thể vừa có thoái hoá khớp do tuổi vừa mắc một bệnh khớp viêm. Cũng có nhiều bệnh khớp khác như viêm khớp vảy nến, gout, lupus có biểu hiện ở tay. Vì vậy bảng này chỉ là bản đồ định hướng, không phải công cụ tự chẩn.
Bác sĩ phân biệt bằng cách nào
Bác sĩ bắt đầu bằng hỏi bệnh kỹ: khớp nào, từ bao giờ, cứng buổi sáng bao lâu, có sưng không, có triệu chứng toàn thân không, tiền sử gia đình, thói quen hút thuốc. Khám sẽ xem từng khớp: sưng mềm hay nốt cứng, ấm hay không, có biến dạng không, sức cầm nắm thế nào. Chỉ riêng hỏi và khám đã cho nhiều thông tin.
Xét nghiệm máu giúp thêm manh mối: các chỉ số viêm, và một số kháng thể hay gặp ở người viêm khớp dạng thấp. Tuy vậy, không có xét nghiệm đơn lẻ nào khẳng định hay loại trừ hoàn toàn; một số người có kháng thể dương tính nhưng không bệnh, và ngược lại. Chụp X-quang bàn tay cho thấy hẹp khe khớp, gai xương ở thoái hoá, hay bào mòn xương ở viêm khớp lâu ngày; siêu âm khớp có thể phát hiện viêm màng hoạt dịch sớm hơn.
Bác sĩ kết hợp tất cả để đưa ra chẩn đoán, đôi khi cần theo dõi thêm một thời gian. Đây là lý do việc tự đọc xét nghiệm hay so ảnh trên mạng rất dễ sai.
Người bệnh có thể giúp quá trình này bằng một cuốn sổ triệu chứng: ghi thời gian cứng mỗi sáng, khớp nào sưng, ảnh chụp những ngày sưng rõ. Thông tin theo thời gian thường có giá trị hơn một lần khám đơn lẻ.
Không chỉ có hai bệnh này: các bệnh khớp khác ở bàn tay
Khi nói đến đau khớp tay, người ta hay chỉ nghĩ tới “thấp khớp” và “thoái hoá”, nhưng bàn tay có thể bị ảnh hưởng bởi nhiều bệnh khác. Viêm khớp vảy nến có thể làm sưng cả một ngón như khúc xúc xích, kèm thay đổi ở móng như rỗ móng, ở người có hoặc không có vảy nến ở da. Gout, thường được biết ở ngón chân cái, cũng có thể gây sưng nóng đỏ đột ngột ở khớp tay ở một số người. Lupus và một số bệnh tự miễn khác có thể gây đau khớp tay kèm triệu chứng ở da, thận, máu.
Ngoài ra, những vấn đề không phải ở khớp cũng có thể bị nhầm là bệnh khớp: viêm gân ở cổ tay phía ngón cái, ngón tay cò súng, hội chứng ống cổ tay, hay đau do thần kinh từ cột sống cổ. Mỗi tình trạng có cách xử lý riêng.
Điều này nhấn mạnh lại một ý: tên bệnh là việc của bác sĩ. Việc của bạn là quan sát và kể lại đầy đủ — khớp nào, sưng hay không, cứng bao lâu, móng và da có gì lạ, có triệu chứng toàn thân không — để bác sĩ có đủ dữ kiện.
Vì sao khám sớm quan trọng hơn với viêm khớp dạng thấp
Có một giai đoạn sớm đáng giá. Các hội chuyên ngành thấp khớp học trên thế giới đều nhấn mạnh việc chẩn đoán và điều trị sớm, vì tổn thương khớp do viêm có thể xảy ra trong vài năm đầu và khó đảo ngược khi đã có.
Đây là bệnh toàn thân. Ngoài khớp, bệnh có thể ảnh hưởng tới phổi, mắt, mạch máu và làm tăng nguy cơ tim mạch. Theo dõi định kỳ với bác sĩ giúp phát hiện sớm những vấn đề này.
Điều trị cần theo dõi lâu dài. Nhiều thuốc kiểm soát bệnh cần xét nghiệm định kỳ để phát hiện tác dụng phụ. Đây là lý do không nên tự mua thuốc, tự ngừng thuốc hay chuyển sang “thuốc nam bí truyền” khi đang điều trị.
Với thoái hoá khớp, khám cũng có ích. Thoái hoá khớp tay không cần khẩn cấp như bệnh khớp viêm, nhưng khám giúp xác định đúng, loại trừ bệnh khác, và nhận lời khuyên về cách dùng tay, vận động, dụng cụ hỗ trợ để giữ chức năng bàn tay lâu dài.
Đừng để định kiến về tuổi đánh lừa. Người trẻ đau khớp hay bị bảo là “chưa đến tuổi thoái hoá nên chắc không sao”, còn người già đau khớp thì bị coi là “già rồi ai chả thế”. Cả hai cách nghĩ đều có thể làm chậm việc khám một bệnh khớp viêm.
Sống hằng ngày với đôi tay có bệnh khớp
Dù là bệnh nào, một số nguyên tắc chung giúp đôi tay làm việc dễ hơn. Dùng dụng cụ có tay cầm to, nhẹ: dao, thìa, bút có đệm, dụng cụ mở nắp, kéo tự bật. Chia việc nặng thành nhiều đợt nhẹ, xen kẽ việc dùng tay với việc không dùng tay. Dùng cả hai tay hoặc cẳng tay để bê đồ thay vì móc bằng ngón tay.
Vận động nhẹ, đều đặn trong tầm không đau giúp giữ tầm cử động và sức cầm nắm; khi khớp đang sưng nóng đỏ, nên nghỉ và hỏi bác sĩ trước khi tập. Mức vận động phù hợp với từng người nên được bác sĩ hoặc kỹ thuật viên phục hồi chức năng hướng dẫn, nhất là với người đã có biến dạng khớp. Các động tác nhẹ ở mức phổ thông có trong mục vận động tay chân trên trang.
Giữ cân nặng hợp lý, bỏ thuốc lá, ngủ đủ là những việc có lợi cho cả hai bệnh và cho sức khoẻ nói chung. Không nên tự áp dụng các chế độ ăn kiêng khắt khe được quảng cáo là “chữa khớp”; nếu muốn đổi chế độ ăn, hãy hỏi bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng.
Bệnh khớp kéo dài cũng ảnh hưởng tới tâm trạng. Nếu bạn thấy buồn chán, lo âu kéo dài vì đau và hạn chế sinh hoạt, hãy nói với bác sĩ; đó là một phần của việc chăm sóc, không phải chuyện yếu đuối.
Khi nào cần đi khám, khi nào phải đi ngay
Nên đặt lịch khám cơ xương khớp sớm khi:
- Nhiều khớp nhỏ ở bàn tay, cổ tay hai bên sưng, đau, cứng buổi sáng kéo dài hơn vài tuần.
- Kèm mệt mỏi, sốt nhẹ, sụt cân không rõ lý do.
- Khớp ngón tay biến dạng dần, lệch trục, tay yếu đi.
- Đau khớp tay ảnh hưởng việc làm, chăm sóc bản thân.
- Đang điều trị bệnh khớp mà xuất hiện ho kéo dài, khó thở, sốt, loét miệng hay triệu chứng mới — báo bác sĩ điều trị ngay.
Đi khám ngay nếu một khớp sưng nóng đỏ đột ngột kèm sốt (cần loại trừ nhiễm trùng khớp). Gọi 115 nếu yếu, tê đột ngột một bên tay chân, méo miệng, nói khó, hoặc đau ngực, khó thở đột ngột.
Những hiểu lầm hay gặp
“Đau khớp khi trời trở lạnh là thấp khớp.” Nhiều người đau nhức tăng khi thời tiết thay đổi, nhưng đó không phải dấu hiệu riêng của bệnh nào. Từ “thấp khớp” trong dân gian thường bị dùng cho mọi kiểu đau khớp, dễ gây nhầm lẫn khi kể với bác sĩ; hãy mô tả triệu chứng cụ thể thay vì dùng tên bệnh tự đặt.
“Đã thoái hoá thì không làm gì được.” Thoái hoá khớp không đảo ngược được hoàn toàn, nhưng đau và chức năng bàn tay có thể cải thiện đáng kể nhờ điều chỉnh cách dùng tay, vận động phù hợp và các hướng điều trị bác sĩ đề nghị. “Không chữa khỏi” không có nghĩa là “không làm gì được”.
Câu hỏi thường gặp
Viêm khớp dạng thấp có di truyền không?
Có yếu tố di truyền: người có người thân bị bệnh có nguy cơ cao hơn, nhưng phần lớn con cái của người bệnh không mắc. Yếu tố môi trường như hút thuốc cũng góp phần. Nếu gia đình có người bệnh, hãy kể với bác sĩ khi bạn có triệu chứng khớp.
Thoái hoá khớp tay có biến thành viêm khớp dạng thấp không?
Không. Đây là hai bệnh khác nhau về cơ chế, bệnh này không biến thành bệnh kia. Tuy vậy, một người có thể mắc cả hai, nên khi triệu chứng thay đổi, như sưng nhiều khớp, cứng buổi sáng kéo dài hơn, hãy đi khám lại.
Người trẻ có bị thoái hoá khớp tay không?
Ít gặp hơn nhưng có thể, nhất là sau chấn thương khớp hoặc ở người dùng tay rất nặng. Tuy vậy, ở người trẻ có sưng nhiều khớp và cứng buổi sáng kéo dài, bác sĩ thường muốn loại trừ bệnh khớp viêm trước.
Xét nghiệm yếu tố dạng thấp dương tính là chắc bị bệnh?
Không chắc. Chỉ số này có thể dương tính ở người không bệnh, ở người lớn tuổi hoặc trong một số bệnh khác, và có thể âm tính ở người có bệnh. Bác sĩ đọc kết quả cùng với khám và các xét nghiệm khác.
Có nên kiêng ăn gì khi bị bệnh khớp?
Không có chế độ ăn nào được chứng minh chữa khỏi hai bệnh này. Ăn uống cân đối, giữ cân nặng hợp lý có lợi. Nếu muốn thay đổi chế độ ăn, hoặc đang có bệnh khác kèm theo, hãy hỏi bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng thay vì theo lời mách kiêng khem.
Bệnh khớp tay có cần chụp phim không?
Tuỳ trường hợp. Bác sĩ có thể chỉ định X-quang hoặc siêu âm để xác định và theo dõi, nhưng không phải ai đau khớp cũng cần chụp ngay. Hình ảnh trên phim cũng không luôn khớp với mức đau, nên cần bác sĩ giải thích.