Người lớn vẫn có thể bị tay chân miệng. Phần lớn người lớn đã có miễn dịch với một số chủng virus từ nhỏ, nên khi nhiễm thường không có triệu chứng hoặc chỉ bị nhẹ: hơi sốt, đau họng, vài vết loét miệng, vài nốt đau ở ngón tay, lòng bàn chân. Một số người có biểu hiện rõ hơn và đau khá nhiều. Dù nhẹ hay không triệu chứng, người lớn nhiễm virus vẫn có thể lây cho trẻ nhỏ.
Người lớn thường gặp bệnh này trong hoàn cảnh chăm con, chăm cháu đang mắc, hoặc làm việc ở môi trường có trẻ nhỏ như nhà trẻ, trường mầm non, phòng khám nhi. Bài viết nêu những biểu hiện thường được mô tả ở người lớn, vì sao người lớn là mắt xích lây quan trọng, cách sinh hoạt khi mắc bệnh, và những trường hợp cần đi khám, dựa trên các thông tin phổ biến của tổ chức y tế, không thay cho việc khám bệnh.
Vì sao người lớn ít bị nặng nhưng vẫn mắc được
Tay chân miệng do nhiều chủng virus đường ruột gây ra. Qua thời thơ ấu, phần lớn người đã nhiễm một vài chủng, thường không nhớ, vì lúc đó bệnh rất nhẹ hoặc lẫn với một đợt sốt vặt. Miễn dịch có được giúp người lớn ít phát bệnh rõ với các chủng đã gặp. Nhưng vì có nhiều chủng, người lớn vẫn có thể nhiễm một chủng mới và phát bệnh.
Các tài liệu y tế ghi nhận đa số ca nặng xảy ra ở trẻ nhỏ. Người lớn khoẻ mạnh thường hồi phục sau khoảng một tuần đến mười ngày. Tuy vậy “thường nhẹ” không có nghĩa “luôn nhẹ”: một số người lớn có vết loét miệng rất đau, khó ăn uống, nốt ở lòng bàn tay, bàn chân đau khi cầm nắm, đi lại; hiếm hơn có biến chứng. Người có bệnh nền, suy giảm miễn dịch, phụ nữ mang thai cần được tư vấn riêng khi nghi mắc.
Một chi tiết thực tế: nhiều người lớn chỉ phát hiện mình bị bệnh vì con vừa mắc trước đó vài ngày, hoặc ngược lại, con mắc sau khi bố mẹ có vài nốt lạ ở tay mà không để ý. Hiểu điều này giúp cả nhà cảnh giác hơn khi một người có triệu chứng.
Biểu hiện thường được mô tả ở người lớn
Không triệu chứng. Nhiều người lớn nhiễm virus mà không hề biết. Đây là nhóm khó nhận ra nhất nhưng vẫn có thể lây.
Triệu chứng giống cảm nhẹ. Mệt mỏi, đau họng, sốt nhẹ trong một hai ngày, dễ bị coi là cảm cúm thông thường.
Loét miệng. Vết loét nông ở lưỡi, lợi, mặt trong má, vòm họng, có thể rất đau, làm khó ăn uống, khó nói.
Nốt ở tay chân. Nốt đỏ hoặc bóng nước nhỏ ở lòng bàn tay, mặt bên ngón tay, lòng bàn chân, có khi ở đầu gối, mông. Ở người lớn, nốt có thể đau hoặc rát hơn là ngứa.
Thay đổi ở móng sau bệnh. Vài tuần sau, một số người có thể bong móng tay, móng chân; tài liệu y tế ghi nhận hiện tượng này thường hồi phục khi móng mới mọc. Nên cho bác sĩ xem để loại trừ nguyên nhân khác.
Dễ nhầm với gì và vì sao nên đi khám
Ở người lớn, loét miệng kèm vài nốt ở tay dễ bị coi là nhiệt miệng, dị ứng, nấm, hay một bệnh da khác. Ngược lại, một số bệnh cần điều trị riêng cũng có thể gây loét miệng, nổi ban, như nhiễm herpes, một số bệnh lây qua đường tình dục, phản ứng thuốc hoặc bệnh tự miễn. Chỉ bác sĩ khám trực tiếp mới phân biệt được; người lớn không nên tự kết luận qua ảnh trên mạng.
Lý do thứ hai để đi khám là xác định để phòng lây. Nếu đúng là tay chân miệng, người lớn cần điều chỉnh việc chăm trẻ, đi làm, đặc biệt khi công việc liên quan đến trẻ nhỏ, thực phẩm hay chăm sóc người bệnh. Một chẩn đoán rõ ràng giúp nói chuyện với nơi làm việc dễ hơn.
Khi đi khám, nên kể với bác sĩ: trong nhà hoặc nơi làm việc có ai đang mắc tay chân miệng không, triệu chứng bắt đầu từ hôm nào, nốt mọc ở đâu, có đang mang thai, cho con bú, có bệnh mạn tính hay đang dùng thuốc gì. Những thông tin này giúp bác sĩ phân biệt nhanh hơn và dặn dò cách phòng lây phù hợp với hoàn cảnh gia đình. Không cần mang theo ảnh chụp từ mạng để so; điều bác sĩ cần là mô tả của chính người bệnh.
Lý do thứ ba là khi có các biểu hiện bất thường như sốt cao kéo dài, đau đầu dữ dội, cổ cứng, yếu tay chân, lơ mơ, khó thở: dù hiếm ở người lớn, đây là dấu hiệu cần khám cấp cứu, không phân biệt đang nghĩ đến bệnh gì.
Người lớn bị bệnh: sinh hoạt thế nào để không lây cho trẻ
Khi đang có triệu chứng, và một thời gian sau đó, người lớn nên áp dụng những việc sau, đặc biệt nếu sống cùng trẻ nhỏ, người già hoặc người đang mang thai. Không cần cách ly cả nhà, chỉ cần chặn đúng đường lây:
- Rửa tay bằng xà phòng sau khi đi vệ sinh, trước khi nấu ăn, trước khi cho trẻ ăn, trước khi bế ẵm trẻ.
- Hạn chế hôn, thơm trẻ nhỏ, không nếm thức ăn rồi đút cho trẻ, không dùng chung cốc, thìa, khăn với trẻ.
- Che miệng khi ho, hắt hơi bằng khăn giấy hoặc khuỷu tay, bỏ khăn giấy vào thùng có nắp.
- Nếu có thể, để người lớn khác đảm nhận việc thay tã, cho trẻ nhỏ ăn trong những ngày đang có triệu chứng.
- Không chọc vỡ bóng nước ở tay; giữ tay sạch, khô; nếu nốt ở tay đang chảy dịch, hạn chế chạm vào đồ ăn chung.
- Làm sạch các bề mặt hay chạm tay trong nhà như tay nắm cửa, mặt bàn, vòi nước.
Virus có thể còn trong phân nhiều tuần sau khi hết triệu chứng, nên thói quen rửa tay sau khi đi vệ sinh cần giữ lâu dài, không chỉ trong những ngày đau.
Đi làm khi bị tay chân miệng
Không có quy định chung cho mọi nghề về việc nghỉ làm khi bị tay chân miệng; quyết định phụ thuộc lời khuyên của bác sĩ, tình trạng sức khoẻ và tính chất công việc. Người làm việc trực tiếp với trẻ nhỏ (nhà trẻ, mầm non, trông trẻ), chế biến, phục vụ thực phẩm, hoặc chăm sóc người bệnh, người già nên báo cho bác sĩ và nơi làm việc để được hướng dẫn nghỉ hoặc điều chỉnh công việc trong giai đoạn đang lây.
Với công việc văn phòng, nếu sức khoẻ cho phép và bác sĩ không dặn nghỉ, nhiều người vẫn đi làm, nhưng cần giữ vệ sinh tay kỹ, không dùng chung cốc chén, che miệng khi ho, không chọc vỡ bóng nước. Nếu đang sốt, mệt, đau miệng nhiều, nghỉ ngơi ở nhà vừa giúp hồi phục vừa giảm lây.
Ví dụ giả định: một cô giáo mầm non thấy vài nốt đau ở lòng bàn tay sau khi lớp có trẻ mắc bệnh. Việc nên làm là báo ban giám hiệu, đi khám, và làm theo hướng dẫn của bác sĩ về thời gian nghỉ, thay vì cố đi dạy vì ngại thiếu người. Quy định cụ thể ở từng cơ sở có thể khác nhau; nên hỏi nơi làm việc và cơ quan y tế.
Chăm sóc bản thân khi đau miệng, đau tay chân
Uống đủ nước. Loét miệng làm người lớn cũng ngại uống. Uống từng ngụm nhỏ, nước mát hoặc nước ở nhiệt độ phòng thường dễ hơn.
Ăn đồ mềm, nguội. Cháo, súp, sữa, đồ hấp mềm; tránh đồ cay, chua, mặn, nóng, giòn cứng trong những ngày vết loét còn đau.
Giữ da sạch, khô. Rửa tay chân bằng xà phòng dịu, lau khô nhẹ; đi dép mềm, tất cotton nếu nốt ở lòng bàn chân làm đau khi đi.
Thuốc giảm đau, hạ sốt. Chỉ dùng theo hướng dẫn của bác sĩ hoặc dược sĩ, nhất là khi đang mang thai, cho con bú, có bệnh dạ dày, gan, thận hoặc đang dùng thuốc khác.
Nghỉ ngơi đủ. Người chăm con ốm thường thức đêm nhiều; khi chính mình cũng bệnh, cần chia việc với người khác trong nhà để có thời gian nghỉ.
Không tự bôi, tự uống theo mạng. Các loại thuốc bôi, nước súc miệng, thực phẩm chức năng quảng cáo trị loét miệng, trị nốt không thay được lời khuyên của bác sĩ; có loại gây kích ứng hoặc tương tác với thuốc đang dùng.
Người có bệnh nền, người cao tuổi và người mang thai
Phần lớn người lớn bị nhẹ, nhưng có những nhóm nên được bác sĩ tư vấn sớm khi nghi mắc. Người đang điều trị bệnh làm suy giảm miễn dịch (đang hoá trị, dùng thuốc ức chế miễn dịch, ghép tạng…) có thể diễn tiến khác người khoẻ mạnh và cần báo ngay cho bác sĩ đang điều trị. Người có bệnh mạn tính như tim mạch, đái tháo đường, bệnh thận cũng nên đi khám để được dặn cách ăn uống, dùng thuốc trong thời gian loét miệng làm khó ăn.
Người cao tuổi trông cháu dễ bị mất nước khi loét miệng làm ngại uống, và có thể đang dùng nhiều thuốc cùng lúc; không nên tự thêm thuốc giảm đau, thuốc bôi khi chưa hỏi bác sĩ hoặc dược sĩ.
Phụ nữ mang thai thường bị nhẹ nếu nhiễm, nhưng cần báo bác sĩ theo dõi thai khi có sốt, loét miệng hay nốt ở tay chân, nhất là khi đã gần ngày sinh, vì virus có thể truyền sang em bé sơ sinh. Chi tiết về phần này nên trao đổi trực tiếp với bác sĩ sản.
Khi nào người lớn cần đi khám, khi nào cần cấp cứu
Người lớn nên đi khám khi nghi tay chân miệng để được xác định và hướng dẫn, đặc biệt nếu đang mang thai, có bệnh nền, suy giảm miễn dịch, hoặc làm việc với trẻ nhỏ, thực phẩm. Cần đến cơ sở y tế ngay, hoặc gọi 115, nếu có:
- sốt cao kéo dài, đau đầu dữ dội, cổ cứng, nôn nhiều;
- lơ mơ, lú lẫn, co giật, yếu hoặc tê một bên tay chân, méo miệng, nói khó;
- khó thở, đau ngực, tim đập nhanh bất thường;
- không ăn uống được, tiểu rất ít, chóng mặt khi đứng dậy;
- nốt sưng đỏ lan rộng, có mủ, sốt lại sau khi đã đỡ.
Nếu trong nhà có trẻ nhỏ cũng đang hoặc vừa có triệu chứng, đưa trẻ đi khám và theo dõi dấu hiệu nặng ở trẻ: giật mình, li bì, run chi, đi loạng choạng, nôn nhiều, thở bất thường; khi có thì đưa trẻ đến bệnh viện ngay.
Câu hỏi thường gặp
Người lớn bị tay chân miệng bao lâu thì khỏi?
Với người lớn khoẻ mạnh, các triệu chứng thường giảm dần sau khoảng một tuần đến mười ngày. Vết loét miệng có thể đau nhiều nhất trong vài ngày đầu. Nếu sau thời gian này vẫn sốt, vết loét không lành hoặc xuất hiện triệu chứng mới, nên đi khám lại.
Người lớn không có triệu chứng có lây cho con không?
Có thể. Người nhiễm virus không triệu chứng vẫn có thể mang virus trong nước bọt và phân. Vì không biết ai đang mang virus, mọi người lớn trong nhà có trẻ nhỏ nên rửa tay trước khi chăm trẻ, sau khi đi vệ sinh, và không dùng chung đồ ăn uống với trẻ.
Người lớn đã bị tay chân miệng rồi có bị lại không?
Có thể, vì bệnh do nhiều chủng virus khác nhau. Mắc một chủng tạo miễn dịch với chủng đó nhưng không bảo vệ với chủng khác. Tuy vậy người lớn thường bị nhẹ hơn khi nhiễm lại, nhiều khi không có triệu chứng.
Mẹ bị tay chân miệng có nên cho con bú không?
Các tổ chức y tế thường khuyến khích duy trì cho con bú nếu mẹ đủ sức, kèm rửa tay kỹ trước khi bế và cho bú, tránh để con chạm vào nốt bóng nước. Mỗi trường hợp có thể khác, nên hỏi bác sĩ đang theo dõi mẹ và bé.
Người lớn có cần tiêm vắc xin tay chân miệng không?
Thông tin về vắc xin, loại hiện có và đối tượng được khuyến cáo thay đổi theo thời gian và theo từng nơi. Cách đúng là hỏi cơ sở tiêm chủng hoặc bác sĩ để được tư vấn cho trường hợp của mình và của con.
Nốt ở tay người lớn có để lại sẹo không?
Nốt tay chân miệng thường tự khô và lành, ít khi để lại sẹo nếu không bị chọc vỡ, gãi hay nhiễm khuẩn. Giữ da sạch, khô và không tự bôi các chất lạ lên nốt. Nếu nốt sưng đỏ, có mủ hoặc lâu lành, nên đi khám da liễu.